Ekranda ve sahnede Sumud rüzgarı

SİNEMA

İsrail’in fiziksel işgali ve ablukası Filistin toprakları ile sınırlı değil. Dünyada kurduğu kültürel hegemonya ile İsrail edebiyat dünyasından sinemaya, müzik sektörüne kadar pek çok alanda soykırıma karşı duran Filistin destekçisi sanatçılara nefes aldırmıyor. Türkiye’de ise sanat dünyası önlerinde hiçbir bariyer olmadığı halde Filistin konusunda söz söyleyemiyor. Ancak üç yıl sonra Sumud ruhu bir dizi ve bir de tiyatro oyunuyla bu sessiz duvarı aşabildi.

Filistin ve Gazze’de yaşanan katliam ve soykırımlar 1948’lerde İsrail işgalinden bu yana dünya kamuoyunun gündeminden hiç düşmedi. Ancak 7 Ekim çok farklı bir kırılma noktasıydı. İsrail 2007’den beri abluka altında tuttuğu Gazze’de artık yaşayan hiçbir canlı bırakmamak üzere saldırılara geçti. Dijital gözaltında tuttuğu Gazzelilere en gelişmiş teknolojileri kullanarak tarihte benzeri görülmemiş acılar yaşattı. 

Dünya halkları canlı yayında şahitlik ettikleri bu korkunç soykırıma karşı çıkmak üzere meydanlara döküldü. Üç yıldır sayısız eylem yapıldı. 

En güçlü sivil eylem ise Gazze’deki ablukayı kırmak ve insani yardım götürmek üzere yola çıkan gemilerdi. 2010’dan önce başlayan bu yolculuklar her seferinde İsrail askerlerinin hukuksuz saldırıları ile yarıda kaldı. 2010 yılında çok uluslu bir ekiple yola çıkan Mavi Marmara Gemisi’nde şehitler verildi. 

En son ve en büyük filo geçen yıl harekete geçen Sumud Filosu’ydu. Arapça’da “kararlılık” ve “dayanıklılık” anlamına gelen bu kelime aslında Filistinlilerin on yıllardır İsrail işgaline karşı duruşlarını ve bağımsızlık mücadelelerini de özetliyor. 44'ten fazla ülkeden binlerce katılımcının bulunduğu 50'den fazla gemiden oluşan Sumud Filosu da ne yazık ki menziline ulaşamadı. Ancak dünya, barışçıl ve sivil bir insanlık hareketine saldıran ve filodaki aktivistleri alıkoyan İsrail’in nasıl bir terör devleti olduğunu bir kere daha görmüş oldu.

Kültürel abluka tüm hızıyla devam ediyor

İsrail’in fiziksel işgali ve ablukası Filistin toprakları ile sınırlı değil elbette. Dünyada kurduğu kültürel hegemonya ile edebiyat dünyasından sinemaya, müzik sektöründen yayıncılığa pek çok alanda da dünyanın vicdan sahibi, soykırıma karşı duran Filistin destekçisi sanatçılara nefes aldırmıyor. Susan Sarandon gibi Oscar ödüllü bir aktrist bile bu zorbalıktan payını aldı. İrlandalı yazar Rooney'nin kitapları, Palestine Action'a desteği nedeniyle İngiltere'de satıştan kaldırıldı. Rap müzisyen Macklemore Amerika turnesinde Filistin'e verdiği destek sebebiyle Ed Sheeran tarafından turne programından çıkarıldı. Ancak tüm bu isimler ve onlar gibi pek çok sanatçı Özgür Filistin haykırışlarını büyük bedeller ödemeyi göze alarak her ortam ve zeminde dillendirmeye devam ediyor. Sumud, sadece Filistin topraklarında ve Gazze’de değil dünyanın dört bir yanında varlık gösteriyor.

Türkiye’de sanat dünyası Filistin konusunda dut yemiş bülbül

Dünya ölçeğinde İsrail işgali ve Filistin halkına yönelik soykırımları kültür sanat cephesinde böylesine güçlü bir biçimde eleştirilirken ve kamuoyu harekete geçirilirken Türkiye’deki sanat dünyası ne yazık ki bu son derece insanî meselede çoğunlukla sınıfta kaldı, kalıyor. İsrail Gazze’de hastane bombaladığında sosyal medya hesaplarından birer paylaşım yapmanın ötesine geçemeyen çoğunluk dışında birkaç isim bunu dert edindi. Eylemlerde gördüklerimiz de hep aynı isimlerdi. Yakın zamanda kaybettiğimiz kıymetli oyuncu Gülsen Tuncer, iki sene önce Antalya Film Festivali kortejine boynunda kefiyesi ile katılarak duruşunu göstermişti. Bir iki festival dışında Filistin filmleri seçkisi yapabilen çıkmazken ödül konuşmalarında da neredeyse hiç akıllara gelmedi Gazze’de yaşananlar.  

Sinema ve dizi sektörü bu kadar can yakıcı bir meseleyi ekrana ve perdeye taşımakta da çekimser davrandı. Neyseki sayıları bir elin parmaklarını geçmese de Gazze ile dertlenen vicdanlı isimler ve ortaya çıkan anlamlı işler de var.

Sözgelimi TRT, Cennetin Çocukları adlı diziyi Gazze’deki çocuklara ithaf ederek bir duyarlılık gösterirken İsrail işgalini konu alan ilk yapım TRT’nin dijital platformu tabii’de ekrana geldi. 

Ekranda ilk Filistin konulu dizi tabii’den 

Senaryosunu Abdüsselam Durmaz, İsa Yıldız, Uhud Tekin ve Ali Çakmak'ın kaleme aldığı Doğan Ümit Karaca’nın yönettiği dizi, Türk televizyon tarihinde Filistin’i konu alan ilk ve tek dizi. Dizinin ana karakteri Filistinli bir baba ve Türk bir annenin kızı olan idealist doktor Melisa, ABD’de büyümüş, İsrail’in ezberleri dışında işgal hakkında hiçbir fikri olmayan genç bir doktor. Annesinin yıllarca kendisinden sakladığı gerçeği babası zannettiği kişinin ölümüyle öğrenen Melisa, Yahudi bir arkadaşıyla Filistin’e gidip gerçek babasını bulmak için yola çıkar. Batı Şeria’nın El-Halil bölgesinde geçirdiği her gün önyargı duvarlarının birer birer yıkılmasına yol açar. Güçlü bir senaryoya sahip olan dizi, yerleşimcilerin karanlık ve pervasız yüzünü, bir zeytin ağacı gibi dimdik duran ve toprağına sımsıkı bağlı Filistinlilerin direncini akıcı bir dille ekrana getiriyor. Sekiz bölümlük dizi, İsrail’in işgal politikalarını, adım adım köylerdeki evleri nasıl fütursuzca ele geçirdiklerini, buna karşılık Filistin halkının nasıl güçlü bir direniş gösterdiğini temiz bir dille anlatıyor. 

Şifanur Gül, Emre Kıvılcım, Yıldız Kültür ve Burak Hakkı gibi başarılı isimlerin güçlü oyunculuklarıyla omuz verdiği dizide Ülkü Duru da İsrailli yerleşimcilerin kurduğu derneğin acımasız ve küstah başkanını canlandırıyor. Aslında bu karakter çoğumuz için hayli tanıdık; İsrail’de aşırı sağcı yerleşimci/işgal hareketinin önde gelen isimlerinden olan Daniella Weiss canlanıyor gözümüzde Ülkü Duru’nun müthiş oyunculuğunu izlerken.

Gazze’nin Sumud’u bir aile 

Sumud ruhunun tiyatro sahnesine yansıması da Devlet Tiyatroları eliyle gerçekleşti. Onlarca özel tiyatro ve şehir tiyatrosu bu konuyu görmezden gelirken Cem Zeynel Kılıç’ın yazıp yönettiği, Devlet Tiyatroları Genel Müdür Yardımcısı ve sanatçı Emre Başer’in süpervizörlüğünü üstlendiği Sumud, Ekim ayında seyirci ile buluştu. 

Cem Zeynel Kılıç, 2012 yılında İntifada’yı anlatmak için kaleme aldığı ‘Sumud Filistin’ oyununu bugüne uyarlayarak metni Gazze’de yaşananlar üzerinden güncellemiş. Amatör tiyatrolar tarafından Sumud Filistin, çok yıllar önce oynansa da Devlet Tiyatroları dokunuşuyla tam da bu dönemde yeniden sahneye taşınması çok büyük önem taşıyor.  

Genel Müdür Yardımcısı Emre Başer’in; “Şu anda yaşanan soykırımı bizim sahnede mutlaka sahnelememiz ve Devlet Tiyatrosu olarak bu sorumluluğu üstlenmemiz gerekir.” yaklaşımı ile bu sezon repertuara alınan oyunda tüm ekip sadece bir eseri sahnelemediğinin aslında bir duruş sergilendiğinin de farkında. Oyunu izlerken de bu duygu seyirciye yansıyor. 

Sumud, haberlerde birer istatistik haline gelen Filistin’de şehit edilenlerin bir ailenin ferdi, annesi, babası, evladı, komşusu olduğunu hatırlatmak ve meseleye insanî bir yerden bakmak üzere kurgulanmış bir oyun. Emre Başer de "Bu projeyi de çalışırken dedik ki bu soykırımın, bu işgalin gürültüsünden çıkartalım ve bir aileye odaklanalım. O evin içinde bir aile olsun, o ailenin yaşamını odağa alalım. Sevinçlerini, birbirlerini özlemelerini, birbirlerini merak etmelerini, endişe etmelerini, açlıkla ve sefaletle mücadele etmelerini gösterdiğimiz zaman işte o sayısal verilerden belki kurtarmanın bir yolunu buluruz diye yola çıktık. Projemizin asıl amacı buydu." sözleriyle özetliyor bu yaklaşımı. 

Hanzala ahh Hanzala…

Oyun metni titizlikle ele alınmış. Filistinlilerin abluka altında gündelik yaşamlarını nasıl bir tehdit ve korku içinde yaşadıkları, birbirlerine ve umuda tutunarak nasıl ayakta kaldıkları temiz bir dille anlatılmış. Oyunun güçlü oyuncu kadrosunda; Şebnem Bilgeer (Zahire), Mehmet Yıldız (Mahmud), Buse Bedir (Leyla), Erhan Tuna (Dede), Cebrail Esen (Komutan), Abdurrahman Merallı (Moşe), Feyzanur Erkale (Rihan), Tuğba Ülgen (Necva), Emre Karip (Hamaslı), İsmail Nadir Bilgili (Hasan) ve çocuk oyuncu Cemal Faik Yıldız (Hanzala) sahne alıyor.

Kuzey Gazze’de yaşayan Mahmud ve Zahire yıllardır sürgüne zorlanmış, yerlerinden edilmiş, son olarak çocukları ve hasta babalarıyla Gazze’ye yerleşmiş bir ailedir. Mahmud, binbir emekle kurduğu bu hayatı da terk etmek istemez. Ancak işgalci İsrail, Kuzey Gazze’nin terk edilmesi için uyarılarda bulunur. Komşuları, tanıdıkları mahalleden uzaklaşırken, Mahmud ve Zahire bombardımanlar altında ayakta kalmaya çalışır. 

İsrail işgalinin tarihi ve siyasi boyutunu da didaktik olmadan seyirciye aktaran Sumud, incelikli göndermeleri ile de dikkat çekiyor. Evin oğluna daha önceden şehit edilen evlatları olan Hanzala’nın adının verilmesi ve Hanzala’nın arkasını dönüp evin camından şehri izleyişi, bir de üstüne sahnenin arka planında “Hanzala yüzünü dönene kadar bu oyunda selamlamaya çıkılmayacaktır” yazısının belirmesiyle boğazlar düğümleniyor, gözler yaşarıyor. 

Umarım bundan sonraki dönemde Sumud, sanat dünyasındaki ablukanın kırılmasına da vesile olur; Gazze, Filistin için kalem oynatan, film çeken, oyun sahneleyen, şarkılar besteleyenlerin, buna cesaret bulanların sayısı katlanır.