Litros Sanat
Türkiye'nin Dijital Kültür Sanat Gazetesi
1970’ler modern Türkiye tarihinin en politik yıllardır denilebilir. Bu “politiklik” sadece siyasal örgütlenmeler ile sınırlı kalmamış edebiyattan, ekonomiye, sinemadan, toplumsal olaylara ve en önemlisi sokağa taşarak yaşamın her alanını iki uçlu bir karşıtlığa iten bir uzun süreci belirlemiştir diyebiliriz. İsmet Özel ve Ataol Behramoğlu’nun dergisi Halkın Dostları bu yoğun politik zemin üzerinde çıkmaya başlamış, logosunda belirtildiği gibi “devrimci bir edebiyat dergisi” olmaya niyetlenmiş ve Türk solunun edebi kamusu içerisinde seçkin bir toplanma merkezi inşa etmeye yönelmiş bir süreli yayındır.
Mecbur kaldık…
Halkın Dostları çıkmadan evvel Hüseyin Cöntürk’ün Yordam’ı 1969’da, Cemal Süreya’nın Papirüs’ü ise Halkın Dostları’nın çıkışını takip eden Mayıs 1970 tarihinde beraber yayınlanan 46-47. sayıları ile yayınını sonlandırmış, Memet Fuat’ın Yeni Dergi’si, Vedat Günyol’un Yeni Ufuklar’ı, Halil İbrahim Bahar’ın Soyut’u, Yaşar Nabi’nin Varlık’ı, Salim Şengil’in Dost’u, Sezai Karakoç’un Diriliş’i gibi edebi oluşumlar ise varlıklarını sürdürmektedirler. Ancak bütün bu dergi mevzilerinin edebiyatta yeni bir şey söyleme ihtiyacı hisseden dönemin “devrimci” genç kuşak şair ve yazarları olarak İsmet Özel ve Ataol Behramoğlu’nda asıl adres gibi görülmediği açık. Hatta İsmet Özel Halkın Dostları’ndan evvel bir gazetenin sanat sayfasını yönetmeyi de düşündüklerini belirtir ve devam eder “Mesela Yeni Dergi’de yazıyor olmak bundan tamamen bağımsız bir şey değildir. Ama, Yeni Dergi’nin tamamen özel bir kimliği vardı ve bizim tavrımız ortaya çıkamazdı” der. (Özel, 1987: 5) Devamında da bu gerekçeyle Halkın Dostları’nı yayınlamaya “mecbur” kaldıklarını, çıkarmasalardı “kendi sanat hayatları içinde bir buruklukla” kalacaklarını ekler.
Türk solu içerisinde 1970’lerin en dikkat çeken edebiyat dergisi konumundaki Halkın Dostları’nın hangi mevzi üzerine oturarak yayın hayatına başladığını, yayın politikası ve içeriğini inşa eden meselelerin nerelerden beslendiğini kavramak kuşkusuz 1970’lerin siyasal kronolojisi ile anlaşılır hale gelebilir. Bu kronoloji Halkın Dostları’nın muhatap aldığı sosyolojik ruhu ve daha da ötesi Türk solunun 1970’lere 60’lardan nasıl geçiş yaptığını çözümlemek bakımından önemli. Ayrıca TİP ve Yön dergisi olarak iki farklı sosyalist mücadeleyi açıklayan yarılmayı da hatırlamak lazım. Sosyalist mücadeleyi meşru demokratik süreçleri işleterek getirmeyi uman TİP karşısında Yön dergisi, askerlerle iş tutup, cuntacı bir pratik üzerinden “Millî Demokratik Devrim” (MDD) tezine yaslanan ve sosyalizm ile Kemalizm sentezini inşa etmeye çalışan bir başka yol önerir.
Halkın Dostları kapanır…
Halkın Dostları’nın 12 Mart 1971 muhtırası ile beraber kapanmasının ardından devam eden edebi ortamı ise Türkiye Defteri (Nisan 1971), Gelecek (Mayıs 1971), Yeni A (1972), Yansıma (1972), Edebiyat (1972), Türk Edebiyatı (1972), Milliyet Sanat (1972), Yeni Adımlar (1973), Yarına Doğru (1973), Oluşum (1974), Militan (1975), Mavera (1976), Türkiye Yazıları (1977) gibi dergiler üzerinden okumak mümkün (Dirin, 2009). İsmet Özel’in o dönem çıkan ve sosyalist zihin kodlarından hareket eden çevrelerin bu dergilerine yönelik tavrı ise oldukça eleştireldir. Ataol Behramoğlu’na yazdığı 25 Şubat 1972 tarihli mektupta yorumu şöyle:
“Edebiyat yayınları, belki biliyorsun en sönük dönemini yaşıyor. Yeni Dergi, Dost bildiğin fukara tutumlarını gittikçe zavallılaşarak sürdürüyorlar. Yansıma diye bir paçavra yayınlanıyor. Hasan Hüseyin, Zühtü Bayar vb. Bu herifler günümüzün kralları. Bir de Toplumcu Gerçekçiliğe Çağrı diye genç bir darülaceze yayınlanıyor. Bunların dışında bir de A dergisi hazırlıkları var. Eskiden A’da yazmış olanları toparlayacaklarmış. Yeni Edebiyat kendini kapattığı için o kadro da var içinde. (Soyut dergisi, Türkiye’nin en iyi edebiyat dergisi diye ilan veriyor gazetelere! Düşün Türkiye’yi). A hakkında Murat’tan ve Erdal’dan aldığım haberler değişik. Mesela İstanbul’da yapılan bir toplantıda sen ve ben yazı isteme hususunda oylanıp reddedilmişiz.” (Özel, 25 Şubat 1972 tarihli mektubundan
2 Aralık 1969 tarihli Ant dergisinde Osman S. Arolat’ın hazırladığı ve “Devrimci Genç Şairler Savaş Açıyor” başlığı altında İsmet Özel, Ataol Behramoğlu, Özkan Mert ve Süreyya Berfe’nin cevaplarından oluşan bir metin hepimizin bildiği gibi Halkın Dostları’nın çıkışını ilan eden manifesto gibidir. -Gerçi Özel, kendi ve Behramoğlu’nun metni dışında Mert ve Berfe’nin konuşma metinlerinin sonradan düzenlendiğini, beraber gittikleri Habip Özgentürk’ün evinde Ataol Behramoğlu ile kendisinin Ant’ta yayınlanan soruşturmadaki konuşmayı “revizyona tâbi tutulmadan” teyp kasetine kaydettiklerini söyler. Bununla beraber Behramoğlu ile kendisinin dışında Mert ve Berfe’nin daha geniş bir sol anlayışa yaslandıklarını, kendilerinin ise hem “40 Kuşağına” hem “sosyalist edebiyata” karşı o yıllarda “acımasız” eleştirilerinin olduğunu, onların ise bu eleştiriler karşısında daha “yumuşak” bir pozisyonu temsil ettiklerini belirtir. Ki, ilerleyen süreçte Özel bu gerekçelere ek olarak Halkın Dostları için “Neden kendini Marksizm ile sınırladı” eleştirisinde bulunur (Özel, 1987: 6).
Dergicilik tarihimiz ve Türk şiir poetikası bakımından Halkın Dostları’nın ilk sayıda kapaktan verdiği manifestosunun özel önem arz ettiğini tartışmaya gerek yok. İkinci Yeni şiirine yönelik ağır ve sert eleştiriler içeren bu metin Ant dergisindeki malum edebiyat soruşturmanın tek bir başlık altında toplanması gibidir âdeta. 1970 yılı itibariyle gerek dünyadaki ve gerekse Türkiye’deki siyasal, toplumsal ve kültürel değişimin uzağına düştüğü iddia edilen, mevcut şiir ortamını belirlediği söylenen İkinci Yeni’nin artık “geri kalmış” bir şiir olduğu, “devrimci mücadele” karşısında “pasif” bir pozisyon aldığı, halkın meseleleri, değerleri ile arasının açıldığı, halka yabancılaştığı için de “emperyalizmin aleti olmak zorunda” kalacağı eleştirisi yapılır. Halkın Dostları’ndan sonra İsmet Özel zaten 1974 yılında Türk solu ile bağlarını kopartarak “Müslüman” olduğunu ilan eder (Özel, 2006: 37) Ataol Behramoğlu ise kardeşi Nihat Behram ile beraber ilk sayısı Ocak 1975 yılında okura sunulan Militan dergisini yayınlamaya başlar.
Kaynakça:
-İsmet Özel, “Politikada Emekliliği İtiraf Edemeyince”, Edebiyat Dostları, Kasım 1987, S 1.
-İlyas Dirin, “Kültür-Sanat-Edebiyat-Tiyatro-Musiki ve Folklor Dergileri (1929-1990)”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, Ocak-Haziran 2009, S 1.
-Ataol Behramoğlu-İsmet Özel, Genç Bir Şairden Genç Bir Şaire Mektuplar, Oğlak Yayınları, Nisan 1995, İstanbul.
-İsmet Özel ile yapılan söyleşiden, Kitap-lık, Mayıs 2006, S 94.
Yorum Yaz