Kalemin yerini algoritma mı alıyor?

EDEBİYAT

Çizerlerin kaleminden yapay zekanın ürettiği görsellere uzanan dönüşüm, kitap kapaklarında yeni bir tartışma başlattı. Çizer Nur Dombaycı ve bilim-kurgu yazarı Tevfik Uyar bu değişimin geleneksel çizim ve sanatçı emeği üzerindeki etkilerine dikkat çekerken, Melih Tuğtağ ise teknolojinin sunduğu imkanlardan gerektiği ölçüde yararlanılması gerektiğini düşünüyor.

Kitapların dünyasına açılan kapı çoğu zaman kapaklardır. Bir zamanlar kitap kapakları, çizerlerin kaleminden çıkan çizgilerle, fırça darbeleriyle ve uzun emek süreçleriyle hayat buluyordu. Her kapak, sanatçısının hayal dünyasını, yorumunu ve kendine özgü çizgisini taşıyordu. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte bu geleneksel üretim süreci de dönüşmeye başladı. Bugün yapay zeka, kitap kapaklarının tasarımından görsel üretime kadar yayıncılık dünyasında da giderek daha fazla yer edinmeye başladı. Bu değişim, beraberinde önemli bir tartışmayı da beraberinde getiriyor. Yapay zeka, sanatçılara yeni imkanlar sunan bir araç mı, yoksa geleneksel çizerlik mesleğini giderek geri plana iten bir tehdit mi? Çocuk kitabı çizeri Nur Dombaycı ve teknoloji-yapay zeka alanında çalışmalar yürüten bilim-kurgu yazarı Tevfik Uyar, geleneksel çizim anlayışının giderek alan kaybettiğine dikkat çekiyor. Yazar Melih Tuğtağ ise bu yeni teknolojinin artık üretim süreçlerinde kullanılması gerektiğini ve standart çizgisi olanların bu camiadan silineceğini, üst düzey çizerlerin ise daha da kıymetli hale geleceğini söylüyor.

İnsan emeği değersizleşti

Yapay zeka, edebiyat ve teknoloji alanlarında çalışmalar yapan bilim-kurgu yazarı Tevfik uyar, bu dönüşümü insan emeğinin değersizleşmesi ve sanatsal üretimin makineleşmesi olarak tanımlıyor. Gösterişli, detaylı, pahalı görünen bir kapağın eskiden bir çizerin o kitap için uzun süre düşündüğü söyleyen Uyar, “Bu durum artık güvenilir değil. Etik açıdan sorun yalnızca çizerlerin işini kaybetmesi değil. Bu modellerin büyük ölçüde sanatçıların izni alınmadan kullanılan eserlerle eğitilmiş olması da var. Estetik açıdan ise tehlike görsellerin çirkinleşmesi değil, bolluk içinde anlamsızlaşması. Her şey güzel görünüyor ama hiçbir şey bir şey anlatmıyor. Bir çizer kapağı yapmadan önce kitabı okur, karakterlerle bir süre yaşar, metnin tonunu kendi içinden geçirir. Yapay zeka ise kitabı okumaz; ona birkaç cümlelik bir tarif verilir ve bir görselin insan elinden mi yoksa yapay zekadan mı çıktığını artık ayırt edemediğimiz için, bir kapağın kitabı gerçekten "anladığı" fikri de anlamını yitirdi. Kapak doğru şeyi söylüyor olsa bile, bunu kimin, neden söylediğini bilmiyoruz” diyor.

Emek, nesne üzerinde iz bırakır

Bu değersizleşme durumuyla daha önce zanaatte de karşılaştığımıza değinen Uyar bu durumu şu şekilde özetliyor: “Makineler halıyı kısa sürede ve ucuza dokumaya başlayınca "el dokuması" diye yeni bir ayrım ortaya çıktı. Makine halısı diye bir kavram ortaya çıktı. Ama bu durum zanaatkarın emeğini ortadan kaldırmadı. Tersine, onu koleksiyoncunun gözünde daha değerli hale getirdi. El emeği artık sıradan bir üretim biçimi değil, aranan bir nitelik oldu. Sanatta da benzer bir durum olacak demeyi isterdim, ama sanmıyorum. Aradaki fark çok basit. El halısını makine halısından ayırt edebiliyoruz. İlmeğin düzensizliğine, arka yüzüne, malzemesine bakarız; emek nesnenin üzerinde iz bırakır. Bir kitap kapağında ise böyle bir iz yok.”

Maliyet, emeğin önüne geçti

Tevfik Uyar, aynı zamanda yapay zekanın doğru ellerde yaratıcılığa gerçekten katkıda bulunduğunu da söylüyor ve ekliyor: “Bir çizer yapay zekayı fikir denemek, farklı kompozisyonları hızla görmek ya da kendi üslubunu geliştirmek için bir araç olarak kullanabilir. O zaman yapay zeka çizerin yerine geçmez, onun elini güçlendirir. Yapay zeka yaratıcılığı artırabilir, ama yayınevi için asıl çekici olan genellikle yaratıcılık değil maliyettir. Yani teknoloji iki kapıyı birden açıyor; hangisinden geçileceğine ise ekonomi karar veriyor. Okur çoğu zaman kapağı kimin hazırladığıyla ilgilenmiyor. Kapak dikkat çekiyorsa, kitabın havasını veriyorsa işini yapmış sayılıyor. Kapakta kimin imzası olduğuna bakan okur zaten azınlıkta.” İnsan ve yapay zekanın birlikte çalıştığı yeni bir üretim biçiminin ortaya çıktığına değinen Uyar, “Yapay zeka söz konusu olduğunda gelecek dediğimiz şey çoğu zaman biz farkına varmadan bugüne dönüşmüş oluyor. Bence asıl soru "Ne olacak?" değil, olan şeyle ne yapacağımızdır. İnsan emeğinin nerede ve nasıl ayrışacağı, ve bu ayrımı görünür kılacak kuralları koyup koyamayacağımızdır.”

Her çizginin ardında bir hikaye var

Çocuk kitaplarına çizgileriyle hayat veren çizer Nur Dombaycı’ya göre teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, insanın duygu dünyasını ve hayal gücünü yansıtan üretimin yeri ayrı. Yapay zekanın hızlı ve ekonomik üretim avantajının insan emeğini geri plana itebileceğini belirten çizer, özellikle çocuk kitaplarında sevgi, empati ve hayal gücü gibi değerlerin insan eliyle aktarılmasının önemine işaret ediyor. Dombaycı, bir çizerin eserini özgün kılan en önemli unsurların kişisel deneyimleri, çocukluk anıları ve hayal dünyası olduğunu vurguluyor. Her sanatçının çizgisine kendi yaşamından izler taşıdığını belirten Dombaycı, yapay zekanın etkileyici görseller ürettiğini kabul etmekle birlikte, bir eserin yalnızca kusursuz görünmesiyle ölçülemeyeceğine dikkat çekiyor. Ona göre bir çizimi anlamlı kılan, arkasındaki insanın hikayesi, duygusu ve kişisel üslubu.

Taklit değil özgünlük yaşatılmalı

Aynı zamanda yapay zeka ile yapılmış her görselin çocukların hayal gücünü olumsuz etkilemediğinden bahseden Dombaycı, çocuğun daha çok ona ne hissettirdiğiyle ilgilendiğine de değiniyor. Dombaycı, “Bir çizerin yamuk çizdiği bir ev, başka bir çizerin alışılmadık renkleri ve dokusu ya da karakterin komik anatomisi çocuğa şunu hissettirebilir: ‘ Demekki böyle de çizilebiliyormuş.’ Asıl kaygım, üretim kolaylaştıkça görsel çeşitliliğinin azalması ve birbirine benzeyen kitaplarla karşılaşmamız. Ayrıca yıllarca çalışarak kendi çizgi dilini oluşturmuş bir sanatçının üslubunun, onun bilgisi ve rızası dışında bir yayınevinin ‘Şunun gibi çiz’ diye verdiği bir komutla taklit edilmesi de ciddi bir hak ihlali. Yapay zekanın gelişmesini konuşurken insanların haklarını da konuşmamız gerekiyor” diyor.

Yapay zekanın gücü doğru kullanımda saklı

Yazar ve yayıncı Melih Tuğtağ ise yapay zekanın yayıncılık dünyasındaki yükselişine farklı bir perspektiften yaklaşıyor. Yapay zekanın kitap kapaklarında kullanılmasına bütünüyle karşı çıkmadığını belirten yazar Tuğtağ, bu teknolojinin doğru yönlendirdiğinde tasarımcıların üretim sürecini destekleyen güçlü bir araca dönüşebileceğini düşünüyor. Ona göre yapay zeka, tek başına özgün fikirler ortaya koymaktan ziyade, kullanıcının bilgi, birikim ve yönlendirmesi doğrultusunda mevcut örneklerden yeni görseller üretiyor. Bu nedenle kendisine göre ortaya çıkan çalışmanın niteliğini belirleyen asıl unsur, teknolojiyi kullanan kişinin yaratıcılığı ve görsel zevki.

İyi çizerin değeri artacak

Yapay zekanın tasarımcılara kısa sürede çok sayıda tasarım alternatifi sunabildiğine dikkat çeken Tuğtağ, bu durumun özellikle standart üretim yapan tasarımcılar açısından rekabeti arttıracağını ifade ediyor. Ancak özgün bir çizgi dili, güçlü bir üslubu ve farklı bir anlatımı olan sanatçıların yapay zeka karşısında değer kaybetmeyeceğini, aksine daha da öne çıkacağını savunuyor. Tuğtağ’a göre yapay zeka her çizerin yerini almayacak; nitelikli sanatçıların emeği ve ustalığı daha da değer kazanacak. Geçmişte stok görsellerin de yayıncılık sektöründe yaygın bir biçimde kullanıldığını hatırlatan Tuğtağ, yapay zekaya yönelik eleştirilerin de bu değişim çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Yapay zekayla yakından ilgilenmesine rağmen kendi kitaplarında bu algoritmayı kullanmadığını belirten Tuğtağ, her üretim sürecinin kendi ihtiyacına göre şekillenmesi gerektiğini ifade ediyor. Ona göre mesele yapay zekayı kullanıp kullanmamak değil, onu doğru yönlendirebilecek bilgi, fikre ve estetik anlayışa sahip olmak.