Litros Sanat
Türkiye'nin Dijital Kültür Sanat Gazetesi
Dostlarla sonsuz bir sofrada asla bitmeyen bir ziyafete kim hayır diyebilir.. Doğumlarda yemek yenir, düğünlerde ve cenazelerde..İnsanlık tarihinin vazgeçilmez birincil ögesinin sanata yansımaları ve sanatla iç içeliği üzerine..
Bir kültürel miras olarak yemek masaları , insanlık tarih boyunca toplumsal ve duygusal bir buluşma noktası olmuştur. Mağara resimlerinde aktarılan gıdaların imgeleri , günümüz resim sanatında yer alan natürmortlar ve sofraların ilkel halleridir. Gıda dünyanın birçok farklı yerinde ortaya çıkan uygarlıkların arasındaki bağlantıyı kurmuştur. Çünkü gıda hem kültürel ifadenin hem de maddiyat sembolünün bir birleşimidir. Şimdilerde ise özenle hazırlanmış iştah açıcı ve bol çeşitli sofralar karşısında hepimizin kullandığı ortak bir tabir vardır ‘şölen’.
Şölen” kelimesi, Yunan dilindeki “symposion” sözcüğünden kök alır. Bu kelime, “birlikte içmek” anlamına gelir; ancak basitçe bir içki âlemini değil, sohbetin, dostluğun ve düşüncenin damıtıldığı bir toplumsal ritüeli ifade eder. Antik Yunan’da bir symposion, şarap ve yemeğin eşlik ettiği derin sohbetlerin ve felsefi tartışmaların mekânıydı. Burada masalar, yalnızca yiyeceklerin değil, fikirlerin de paylaşıldığı sahnelere dönüşürdü. Bu sohbetleri düşündüğümüzde aklımıza ilk gelen kişi diyalogları ile meşhur Platon olabilir. Platon’un “Şölen” (Symposion) eseri, yemek masasının insan düşüncesine ve estetik anlayışına nasıl bir zemin sunduğunu yansıtır. Kitap, Atina’da bir yemek masası etrafında toplanan seçkin bir grup insanın aşkın doğası üzerine yaptığı diyaloglardan oluşur. Yemekler ve şarap, yalnızca birer fon değil; düşünceleri ısıtan, dilleri çözülüp zihinleri harekete geçiren birer araç olur.
Bu yemek masası etrafında, fiziksel doyumdan ziyade, fikirlerin paylaşımı ve duyguların dile gelişi ortamı bir şölen haline getiren faktör olur . Eros’tan ilahi aşka, insani bağlardan doğanın düzenine kadar uzanan bu tartışmalar, basit bir sofranın evrensel bir anlam taşıdığını hatırlatır: Sofralar yalnızca karın doyurmaz; insanın ruhunu ve zihnini de besler.
Sofranın ve Ritüelin İlk Buluşması
Göbeklitepe, insanlık tarihinin en eski tapınak kompleksi olarak kabul edilirken, aynı zamanda birlikte yemek yeme kültürü ve sofranın kutsallığının da ilk izlerini taşır. Burada yalnızca bir ibadet alanı değil, topluluğun bir araya geldiği, paylaştığı şölen kültürün başlangıcı gizlidir. Kazılarda ortaya çıkan büyük taş levhalar ve pişirme kapları, Göbeklitepe’de yaşayan insanların tarımın ilk kez bir toplumsal bağlamda kullanışının ispatı gibidir. Tarım, yalnızca hayatta kalma aracı değil, topluluğun bir arada bulunmasını mümkün kılan bir araç haline gelmiştir. Burada arpa ve buğday kalıntılarının oluşu fakat herhangi bir depolama alanına rastlanmayışı yiyeceklerin orada tüketildiğinin bir göstergesidir. Ayrıca yemek kültürünün o dönemde dahi ritüellerin ayrılmaz bir parçası olduğunu kanıtlar.
Leonardo’nun Sofrası
Leonardo da Vinci, “Son Akşam Yemeği” adlı başyapıtında, Hristiyanlık tarihinin en önemli anlarından birini resmeder: İsa’nın çarmıha gerilmeden önce havarileriyle paylaştığı son akşam yemeği. Bu masa, yalnızca bir yemek sahnesi değil; ihaneti, sadakati ve inancı temsil eden bir metafordur. Leonardo, masadaki her figürün yüz ifadesi ve beden diline derin anlamlar yüklemiştir. İsa’nın merkezde yer alması, masanın bir topluluk alanı olduğu kadar ruhani bir merkez olduğunu da vurgular.
Burada yemek yalnızca bir ihtiyaç değil, bir bağlayıcıdır; ekmeğin kırılması ve şarabın paylaşılması, birliğin ve sadakatin sembolüdür. Sofra, İsa’nın öğrencileriyle birlikte oturup paylaşımı kutsadığı bir anı temsil ederken, aynı zamanda insanlık tarihine unutulmaz bir görsel mesaj bırakır: Bir masanın etrafında toplanmak, insanı insana yakınlaştıran bir eylemdir.
Leonardo’nun ardından birçok sanatçı, sofrayı bir aradalığın, şölenin ve bolluğun simgesi olarak ele aldı. Pieter Bruegel’in “Köylü Düğünü”, sıradan insanların yemek etrafında toplanarak toplumsal dayanışmayı nasıl kurduğunu anlatır. Caravaggio’nun “Emmaus’ta Akşam Yemeği”, ışık ve gölge oyunlarıyla masayı adeta bir ruhani sahneye çevirir. Bu eserler, sofranın yalnızca bir fiziksel mekân değil, aynı zamanda bir anlatı alanı olduğunu gözler önüne serer.
İslam Dünyasında Sofra
İslam kültüründe sofra, yalnızca yemek yeme alanı değil; bereketin, paylaşmanın ve toplumsal dayanışmanın bir sembolüdür. Kur’an-ı Kerim’de Maide Suresi adını, “yemekli sofra” mânasındaki اَلْمَائِدَةُ (mâide) kelimesinin geçtiği 112. ayetten alır . Esasında bu sûre İslâm nimetinin ikram edildiği ilâhî bir sofradır ve sofranın bir mucize talebinde aracı olması, ilahi bir bağlamda ele alınmasının bir örneğidir.
112,O vakit Havâriler: “Ey Meryem oğlu İsa! Senin Rabbin bize gökten bir sofra indirmeye güç yetirebilir mi?” demişlerdi; o da: “Eğer gerçekten mü’min iseniz Allah’tan korkun!” demişti.
113, Havâriler: “İstiyoruz ki o sofradan yiyelim, böylece kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve buna şâhitlik edenlerden olalım” dediler.
İslam sanatında, sofralar minyatürlerde sıklıkla işlenmiştir. Osmanlı minyatürlerinde, devlet erkanının katıldığı ziyafet sahneleri ayrıntılı bir şekilde resmedilmiştir. Fakat ayrıntılar, sofrada yer alan yiyecekleri değil etrafında yer alan kişileri ve ortamı detaylandırır. Bu tasvirlerde, sofranın düzeni, yemeklerin sunumu ve katılan kişilerin konumu, hem estetik hem de hiyerarşik bir anlayışı yansıtır. Levni’nin sofra tasvirli minyatür eseri güzel bir örnektir.
Tat ve Sanat Lezzetli Resimler Sergisi
İstiklal Caddesi’ndeki Türkiye İş Bankası Resim ve Heykel Müzesi’nde devam eden “Tat ve Sanat: Lezzetli Resimler” sergisi, yemek kültürünü sanatın gözünden yeniden keşfetme imkânı sunuyor. Sergide yer alan eserler, Türk resim sanatında yemeğin ve sofranın estetik bir obje olarak nasıl ele alındığını gösteriyor. Küratörlüğünü, müzenin de kurucu küratörü olan Prof. Dr. Gül İrepoğlu’nun üstlendiği sergi için şunları söylüyor ;” Bu sergi, çağımızın resim kavramı altında, iştah açıcı görünümlerin yanı sıra zaman zaman keyifli, zaman zamansa düşündürücü veya anıları tetikleyici çağrışımların; izleyende dokunma arzusu uyandıran meyve yığınlarının, kimi zaman da sebzelerin ve yeme içme ‘anlarının sanatla görselleştirilmiş hallerini yansıtıyor.” Sergi , “Cömert doğa, Doğa tadında renkler, Ürünler sunulurken, Denizden çıkan nimet, Yemek için ekmek” bölümlerinden oluşuyor. Orhan Veli’nin bir şiirinden çıkıverip serginin son bölümünü adlandıran ” Cânân ki Degüstasyon’a gelmez “ ise kahve ve çay ile kahvehaneler, lokantalar ve sofraları konu alan resimlere işaret ediyor. Sergi 1 Eylül 2025’ kadar ziyaret edilebilir.
Yorum Yaz