Doğu ile batı, mazi ile istikbal arasında: Modern Bireyi Eğitmek

KİTAPLIK

Dr. Kurtuluş Öztürk’ün Modern Bireyi Eğitmek’i, II. Meşrutiyet maârifçilerinin Batı’nın fennini alırken millî terbiyeyi koruma arayışını, yani bir terkip programını, dönemin eğitim dergilerinden hareketle ortaya koyuyor. Osmanlı İmparatorluğu’nun son evresi, sarsıcı askerî mağlubiyetlerin ve toprak kayıplarının gölgesinde bir varlık-yokluk mücadelesine sahne olurken; devletin ve toplumun kurtuluş reçetesi tek bir kavrama indirgenmiştir: Terbiye. Tanzimat ile filizlenen, II. Abdülhamit devrinde kurumsal ağını genişleten modern maârif arayışı; II. Meşrutiyet (1908-1918) yıllarında en olgun, hırslı ve entelektüel tartışma zeminine kavuşmuştur. Dr. Kurtuluş Öztürk’ün Nokta Yayınları’ndan çıkan Modern Bireyi Eğitmek: II. Meşrutiyet Döneminde Tedrisat, Terbiye ve Eğitim başlıklı eseri (basım yılı ve sayfa sayısı künyeye eklenmeli), imparatorluğun bu en çalkantılı döneminde yeni insan tipinin nasıl kurgulandığını birincil kaynaklar ışığında gözler önüne seriyor.

Öztürk, araştırmasını dönemin en etkili altı eğitim dergisi (Tedrisat-ı İptidaiye Mecmuası, Muallim, Terbiye ve Oyun, Terbiye, Millî Tâlim ve Terbiye Cemiyeti Mecmuası, Mir’ât-ı Maârif) üzerinden yürütür. Kitap, II. Meşrutiyet aydınlarının ve maârifçilerinin Batı’dan devşirilen teknik birikim ile yerli değerler arasında nasıl bir denge aradıklarını sıkı bir düşünce silsilesiyle belgeliyor.

Çift Yönlü Eğitim Anlayışı

Türk eğitim tarihi literatüründe uzun yıllar hâkimiyet kuran anlatı; Tanzimat’tan itibaren mektep ile medreseyi, “yobaz” ulema ile reformcu bürokratı birbirini yok etmeye çalışan iki düşman kutup olarak resmetmiştir. Kurtuluş Öztürk’ün sunduğu tarihsel veriler, bu yüzeysel karşıtlık söylemini boşa çıkarır. II. Meşrutiyet dönemi eğitim anlayışı, iki başlı bir çatışma alanından ziyade çift yönlü bir bütünleşme (terkip) arayışıdır.

Dönemin önde gelen düşünürleri, Batı’nın fen ve teknolojisini ithal etmeyi bir mecburiyet sayarken, toplumun ruhunu ve ahlakî hamurunu koruyacak millî terbiye unsurunu merkeze koymuşlardır. Öztürk’ün tasnifinde bu düşünsel yapıda iki temel sütun tebarüz eder:

Fennî terbiye, yani asrî tâlim; dünyadaki ampirik bilgiyi, fen bilimlerini, teknik beceriyi ve üretim odaklı nitelikleri kapsar. Gayrimillîdir; Londra’da, Berlin’de ya da İstanbul’da kuralları aynıdır.

Millî terbiye ise hars (kültür) ve kıymet hükümleri olarak bir milletin vicdanında yaşayan dinî, ahlakî, edebî ve tarihsel mirası ifade eder. Hususîdir; başka bir cemiyetten aynen iktibas edilmesi toplumsal bünyede yıkıma yol açar.

Ziya Gökalp, İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Satı Bey ve M. Zekeriya Sertel gibi isimlerin yazılarında belirginleşen bu yaklaşım, fennî terbiyeden mahrum bir toplumu güçlülerin çiğnediği bir av, millî terbiyeden mahrum bir gençliği ise “kendi köklerine yabancılaşmış serseri ruhlar” olarak tanımlar. Sertel’in İngilizlerin Hindistan’da uyguladığı sömürge eğitimine dair analizleri bu bakımdan sarsıcıdır: Sadece fen eğitimi verip yerli kültürü yok etmek, insanları şahsiyetsizleştiren bir sömürgeleştirme aygıtıdır.

İdeal Bireyin İki Sembolü: Halûk ve Âsım

Kurtuluş Öztürk, dönemin insan tasavvurunu analiz ederken edebiyat ve şiirin kılavuzluğuna başvurur. II. Meşrutiyet’in başında beliren ve sonunda tamamlanan iki edebî figür, ideal gençlik arayışının felsefî sınırlarını çizer:

Tevfik Fikret’in Halûk’u: Işığa Koşan Pervane

Fikret, oğlu Halûk’un şahsında Batı’nın pozitif ilimlerini, tekniğini ve fen ateşini Doğu’ya taşıyacak bir Promete hayal eder. Halûk’un Amentüsü şiirindeki “Toprak vatanım, nev-i beşer milletim” mısrası, akla ve evrensel insaniyetçiliğe adanmış bir inanç sistemini yansıtır. Ancak bu kurgu, geçmiş birikimi büyük oranda ilerlemeye engel bir yük kabul ettiği için dönemin diğer aydınlarınca köksüzlükle eleştirilmiştir.

Âkif’in “Âsım”ı: Marifet ve Fazilet Dengesi

Safahat’ın altıncı kitabında abideleşen Âsım, Çanakkale’de rüştünü ispat etmiş, fen eğitimi almak üzere Almanya’ya giden fakat ruhunu İslâm ahlâkı ve vatan sevgisiyle doyurmuş gençliği temsil eder. Âkif’in formülü nettir: Marifet (bilim ve teknik) ile Fazilet (tarih, inanç ve ahlâk) ikiz kardeştir. Biri olmadan diğeri ya miskinliğe ya da insanlığı mahveden zalim bir kuvvete dönüşür.

Tûba Ağacı Nazariyesi ve Okul Kademelerinde Yöntem Kavgaları

Kitabın en canlı bölümlerinden birini, Maârif Nâzırı Emrullah Efendi ile Darülmuallimin Müdürü Satı Bey arasındaki felsefî polemik oluşturur. Emrullah Efendi, reformun yukarıdan aşağıya doğru yapılması gerektiğini savunarak “Tûba Ağacı Nazariyesi”ni ileri sürer. Cennette kökleri yukarıda, dalları aşağıda olan Tûba ağacı gibi; ilim de yükseköğretimden (Darülfünûn) başlar, oradan yetişen münevver (aydın) kadro aracılığıyla ilkokullara süzülür. Satı Bey ise bu teze şiddetle karşı çıkar. Çürük bir ilkokul temelinin üzerine sağlam bir üniversite kurulamayacağını belirterek eğitimin doğadaki tabiî ağaçlar gibi kökten (ilkokuldan) göğe doğru büyümesi gerektiğini vurgular.

Satı Bey’in Darülmuallimin’deki icraatları, öğretmenliği sıradan bir memuriyetten çıkarıp uzmanlık gerektiren bir “sanat” seviyesine yükseltmiştir. Kuruluşuna öncülük ettiği Tatbikat Mektebi, teorik pedagojik bilginin sınıfta uygulamaya dönüştüğü bir eğitim laboratuvarı işlevi görmüştür.

Beden Terbiyesi, Mimarînin Sıhhati ve Kadının Kurucu Rolü

Eser, II. Meşrutiyet maârifçilerinin meseleleri ne derece radikal bir detaycılıkla ele aldıklarını çarpıcı örneklerle sunar:

Sıhhat ve mimarî bahsinde okul binaları sadece derse girilen mekânlar olarak görülmez; rüzgârın esiş yönü, toprağın nem oranı, pencerelerin güneş alma açısı milimetrik hesaplara tâbi tutulur. Dr. Reşit Galip ve İbrahim Alâaddin Gövsa’nın havasız sınıfları “çocuk mezarlığı” olarak nitelemesi ve Avrupa’daki “Açık Hava Mektepleri”ni model önermesi bu bilincin göstergesidir.

Beden terbiyesi sahasında Selim Sırrı Tarcan’ın İsveç’ten getirdiği bilimsel jimnastik anlayışı, gençliği harbe ve hayata hazırlayan âmil kabul edilir. 1916’da başlatılan “İdman Bayramları”, gençliğin bedenî ve ruhî disiplinini kitlelere sergileyen ritüellere dönüşür.

Kadın ise annelik vasfıyla, toplumun çekirdeği olan çocuğu terbiye eden aslî mimardır. Satı Bey’in ifadesiyle “Beşiği sallayan el dünyaya hükmeder.” Kız okullarının (İnas Sultanîleri ve İnas Darülfünûnu) müfredatına hem aile idaresi hem de yüksek ahlâk ve iffet terbiyesi yerleştirilerek toplumun manevî direği sağlamlaştırılmak istenmiştir.

Cumhuriyet Devrine Uzanan Fikrî Süreklilik

Kurtuluş Öztürk’ün araştırması, II. Meşrutiyet dönemi ile Erken Cumhuriyet dönemi arasındaki kopuş ve süreklilik bağlarını belgelere dayanarak ortaya koyar. Tevhid-i Tedrisat düşüncesi, harf inkılabı teklifleri (Nüzhet Sabit’in 1334 tarihli Latin alfabesi önerisi gibi), karma eğitim tartışmaları, çocuk bayramı kutlamaları ve okul mimarîsi tip projeleri; Cumhuriyet kadrolarının zihinsel altyapısını büyük oranda II. Meşrutiyet’in mirasından devraldığını gösterir.

Cumhuriyet devrindeki temel değişim, yöntem ve araçlardan ziyade, eğitimin üzerine inşa edildiği felsefî eksende (dinî içeriğin kademeli olarak müfredattan çıkarılması) yaşanmıştır.

Eserin Güçlü Yanları

Eserin en güçlü yanı, “mektep-medrese çatışması” yahut “yobaz ulema-reformcu bürokrat karşıtlığı” gibi indirgemeci kalıpları birincil kaynaklarla boşa çıkarmasıdır. Dönemin en etkili altı eğitim dergisini merkeze alan tercih, okura maârifçi kadronun zihin dünyasına vasıtasız nüfuz etme imkânı tanır.

İkinci güç kaynağı disiplinlerarası genişliktir. Halûk ile Âsım üzerinden yürütülen edebî kıyaslama; okul mimarîsinden beden terbiyesine, musiki eğitiminden çocuk psikolojisine uzanan yelpaze metne entelektüel derinlik kazandırır. II. Meşrutiyet mirasının Erken Cumhuriyet kadrolarına nasıl devrettiğinin belgelere dayandırılması ise tarihsel kopuş anlatılarına dengeli bir alternatif sunar.

Eserin Sınırları

Bununla birlikte devlet bütçesinden maârife düşen %3-4’lük pay, sınavsız göreve başlatılan öğretmen profili ve fizikî imkânsızlıklar göz önüne alındığında; dergilerdeki asrî pedagoji usullerinin sınıfta ne derece bocaladığını gösteren teftiş raporları ve arşiv vesikaları metinde biraz daha derinleştirilebilirdi. 

İncelemeye konu edilen altı temel derginin tamamı payitaht İstanbul’da neşredilmiştir. Bu durum, Osmanlı aydın sınıfının yeni birey tasavvurunu mükemmel biçimde yansıtmakla birlikte, yangın yerini andıran Anadolu taşrasındaki öğretmen ile öğrencinin bu fikirleri nasıl tecrübe ettiğine dair soru işaretlerini açıkta bırakmaktadır.

Tüm bunlar, eserin sınırlarının nerede bittiğini ve Dr. Kurtuluş Öztürk’ün bir saha taramasından ziyade zihniyet tarihine odaklanan bilinçli tercihlerini göstermektedir. Dolayısıyla bu şerhler eserin zaafına değil, Osmanlı son döneminin fikrî mirasını daha geniş bir zeminde tartışmaya açan sorulara işaret eder.

Son Söz

Kurtuluş Öztürk, Modern Bireyi Eğitmek eseriyle; imparatorluğun en zorlu yıllarında kalem oynatan, okul açan, Avrupa’yı gezip pedagoji raporları hazırlayan ve yangının ortasında geleceğin insanını tasarlayan Osmanlı aydınlarının hakkını teslim ediyor. Soğukkanlı ve zengin kaynakçalı bir dille kaleme alınan bu çalışma; günümüz eğitim sisteminde hâlâ çözülememiş olan “bilim-değer dengesi” ve “insan yetiştirme modeli” arayışlarına hayatî bir tarihsel tecrübe sunmaktadır. Hem eğitim tarihçileri hem de toplumsal modernleşme üzerine düşünen her entelektüel için kütüphanelerin başköşesinde yer almayı hak eden bir telîf.