“Kreutzer Sonat” üzerine

KİTAPLIK

İlk kimin ağzından çıktı bilmem lakin, “evlilik ciddi bir müessesedi”r cümlesini her fâni ömrühayatında en az bir kez işitmiştir. Doğum ve ölüm arasındaki hayat çizgisinin belki de en kayda değer eylemlerinden biridir evlenmek. Nikâh akdinin diğer sözleşme yahut anlaşmalardan farklı bir manevi havasının olduğu elhak doğrudur. Lev Tolstoy, bütün dünya için müşterek bir konuyu ele alırken metnin ismini de insanlığın ortak övünçlerinden biri sayılan Beethoven’a dayandırarak aslında evrensel bir konuya kafa yorduğunun farkındadır. Kafa yormak diyorum zira Kreutzer Sonat, kurgusundan ziyade metnin bağlamına serpiştirilmiş (ya da metni ele geçirmiş demek daha doğru olacaktır) felsefi diskurlarla doludur. Öyle ki, topu topu 109 sayfalık romanda (Can Yay. 2016) olayların romana evrilmesini sağlayan kemancımız 66. sayfada (Tolstoy’un tabiriyle) “ortaya çıkıverir”. Okurun aklına Apocalypse Now filmi gelecektir ve Pozdnişev’in evlilik yahut kadın-erkek ilişkileri üzerine temize çekilmiş düşüncelerinden Albay Kurtz (buradaki adıyla Müzisyen Truhaçevski) çok sonraları sahneyi teşrif edecektir.

Temize çekilmiş ifadesini, itiraf etmeliyim ki, kasten kullandım. Zira Tolstoy, karakteri Pozdnişev’i mümeyyiz olarak kullanmıştır. Romana sonradan eklenen “Sonsöz” bahsinden anlarız ki, romandaki fikirlerin en ateşli savunucusu Tolstoy’un kendisidir. Hatta birçok fikrin, Tolstoy’un günlüklerinden devşirildiği iddia edilir. Nitekim Tolstoy’un da fırtınalı bir evlilik hayatı olmuştur. Gelgelelim burada Kontes Tolstaya’ya da söz hakkı düşeceğinden bu günce atışmasını başka bir yazıya erteleyebiliriz. Sadece şu kadarını söylemekle iktifa edelim ki, Pozdnişev ve Tolstoy özdeşleşmesi o raddeye varmıştır ki, Kontes güncesine şu satırları yazmak zorunda kalmıştır: “Herkesin 'Kreutzer Sonatı’ evlilik hayatımıza nasıl ve neden bağladığını bilmiyorum ama bu oldu. Sadece diğer insanlar değil, ben de, bu hikâyenin bana yönelik olduğunu, bununla bana çok haksızlık ettiğini, dünyanın gözünde beni küçük düşürdüğünü ve aramızdaki sevginin son izlerini de yok ettiğini biliyorum.” Kreutzer Sonat, ihtiva ettiği fikirler sebebiyle bir süre hem Rusya’da hem de ABD’de sansüre uğramış yahut yasaklanmış nadir metinlerden biridir. 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 6. maddesi gereğince, herkes iddiasını ispat etmekle yükümlüdür. Bu sekter düşünceler nedir, birkaç numune sunalım: “İnsan neslinin sonu gelecektir.” der Pozdnişev. (s. 42) zira insanlık evliliği ve onun getirdiği cinsel yakınlaşmayı reddederek sonsuz bir perhizi kabullenecektir. Bu, Katolik ruhban sınıfın yahut Budist keşişlerin ebedî bekârlığını anımsatmaktadır. “Frenginin tedavisi için harcanan çabaların yüzde biri, ahlaksızlığı yok etme yolunda harcansaydı sifilisin kökü çoktan kururdu.” (s. 26) “Şehvetin morfin, içki ya da tütün alışkanlığından farkı yoktur.” (s. 27) “Şimdiki evlilikler de bir tür kapana kısılmadan başka nedir ki?” (s. 34) Kreutzer Sonat, bu ve bunun gibi insanın doğasını reddeden birçok fikrin nüvesini barındırır. Nitekim, Tolstoy’un Rus Ortodoks Kilisesi tarafından aforoz edilmesinin de ilk ayağı olarak bu metin kabul edilir.

Roman esasen Pozdnişev’in eşiyle yürüttüğü çekişmeli bir evlilik üzerine inşa edilmiştir. Eşinin ismini zikredemiyorum zira roman boyunca maktul kadının ismi bir kez bile anılmıyor. Sekiz senelik evliliklerinde beş çocuğa sahip olan çiftin bir trajediye evrilen hikâyesi, piyano ve keman için bestelenen Kreutzer Sonat üzerinden şekilleniyor. Kemani Truhaçevski’nin evde musiki dersleri vermeye başlaması ve evin piyanist hanımına kemanıyla eşlik etmesi Pozdnişev’in evhamlı kafasında bambaşka senaryolara dönüşür ve makus son adım adım hazırlanmış olur. Sonu hakkında cümle kurarken herhangi bir tereddüt yaşamıyorum zira mezkûr son, romanın hemen başında zaten aktarılır. Kreutzer Sonat, her şeyden evvel bir şimendifer musikisi, tren düdüğü ve yolcu lakırdısı ile başlar. Tekmil roman bir seyahat sohbetidir. Beethoven’ın oda müziği bahsinde tetkik edilen eseri, Tolstoy’da da benzer şekilde tek bir kompartımanda geçer. Roman, mahkeme tarafından beraat ettirilen Pozdnişev’in kamuoyuna yaptığı bir müdafaa gibidir. Olağanüstü kıskançlığını bir tiksinti felsefesine büründüren ‘kahramanımız’, bu duyguları sebebiyle de toplumu ve hatta tıp dünyasını eleştirecektir. Esasen evliliğinde yakalayamadığı uyumu, karısının kemancı ile birlikte icra ettiği Kreutzer Sonat’ta yakalaması Pozdnişev’i çileden çıkarır. Tahammülsüzlük bir cinayetle nihayetlenecektir. Tahammülsüzlük demişken şu pasajı nakletmeden geçemeyeceğim: “Bazen çayımı koyarken, ayağını sallarken ya da kaşığı ağzına götürüp içindekini gürültüyle çekerken gözüm ona kayıyordu. Yaptıkları büyük suçlarmış gibi ondan nefret ediyordum.” (Çev: Nihal Yalaza Taluy) Böylesi bir tahammülsüzlükten sağlıklı bir eylem çıkmayacağını akıl etmek için psikoloji tahsil etmeye gerek yok.

Bir felsefeye sahip bir münzevi

Tolstoy, dünyaca tanınmış bir romancı olduğu kadar, aynı zamanda nevi şahsına münhasır bir felsefeye sahip bir münzevi. Kendine dair İsevi bir kozmogoni geliştiren ve bu inancın keşişliğini üstlenen Tolstoy’un Kreutzer Sonat’ı banisi olduğu düşün dünyasının da temel metinlerinden biridir. Aile ve kilise gibi kurumları dışlayarak saf bir varoluşa gidebileceğini düşünen yazar, baştaki yayın yasağına rağmen bu novellasıyla geniş kitlelere fikirlerini ulaştırabilmiştir. Eser, dönemin şartlarına uygun olarak bir el yazması esas alınarak teksir makinesiyle çoğaltılmış ve el altından okurlara ulaştırılmıştır. Devrin ABD Başkanı Roosevelt bile bu edebî tartışmaya dâhil olmuş ve Tolstoy’u “sapkınlık”la itham etmiştir. Gelgelelim tarih mahkemesinin nasıl karar vereceğini kimse kestiremez. Keza sansürlere, ithamlara ve yasaklara rağmen Kreutzer Sonat müstakil bir bibliyografya oluşturacak genişliğe erişmiştir. Rusya’nın yanı sıra Fransa, İngiltere, Meksika, Çekoslovakya, Arjantin, ABD, İtalya, Finlandiya, Macaristan, Sırbistan gibi birçok memlekette ve ülkemizde tiyatro yahut sinemaya uyarlanmıştır. ABD’li bale sanatçısı ve yönetmeni Robert Weiss tarafından 2000 yılında ilk kez bale olarak sahnelenmiştir. Roman, Fransız ressam René Xavier Prinet’nin aynı isimli tablosuna (1901) esin kaynağı olmuş ve meşhur bir parfüm firmasının reklamlarında kullanılmıştır. Ama fakire göre en müspet esin, kaynağını musikiden alan metnin yeniden musikiyle vücut bulması olmuştur. Çek bestekâr Leoš Janáček'in ilk yaylı çalgılar dörtlüsünün alt başlığı Kreutzer Sonat’tır. Kreutzer Sonat’ta adı anılmayan maktul kadın Tolstoy’un başka bir eserinde, kitaba adını verecek kudretteki Anna Karenina’yi akla getirir istemsizce. Farklı şekillerde olsa da Tolstoy’un kaleme aldığı mukadderat aynı olacaktır.