Litros Sanat
Türkiye'nin Dijital Kültür Sanat Gazetesi
İlk taşı hangi günahsız atmıştır bilinmez lakin birçok röportajda hâlâ şu soru karşımıza çıkar: Issız bir adaya düşseniz yanınıza alacağınız üç kitap hangisidir? Issızı geçtik, yanımızda yöremizde bakir bir ada kaldı mı evvela bu soruyu cevaplandırmalı. Ama ben sorunun başka bir yönüne eğileceğim. Kitapsız kalmak için ıssız adaya düşmeye ne hacet, bugün ıssız ada hüviyetinde nice evler vardır ki yazılı nesnelerin sayısı iki elin parmağını geçmez. Bereket, işbu yazımda mezkûr evleri de yetim koymayarak, hemen her evde bulunan kitaplardan bahsedeceğim. Hatta öyle ki, bu çalışmalar bütün dünya sathında kutsal kitaplardan sonra en çok basılan eserler grubunu teşkil ediyormuş. Elbette bu yoğun kamu teveccühünün ardında, müşterek bir sağduyudan ziyade klişeleşmiş bir eğitim prosedürünün olduğunu kabul etmek gerekir. Siz yine de değmeyin keyfime. Bugün de ilkokul/ortaokul için alıp, atmaya kıyamadığımız ve bir zaman sonra ev mobilyası kıvamına gelen o emektar sözlükleri övelim.
Sözlükçülük meşakkatli ve masraflı bir iş… Bir dilin onca birikim ve dağarcığını dökmek hem nakde hem de vakte dayalı bir hadise. Bakınız, bir numune olması kabîlinden söyleyeyim, 1961 yılında neşredilen Merriam-Webster Third International sözlüğü için tam 3,5 milyon dolar harcanmış. Bu yüzden birçok memlekette bu tarz projeler ancak hükûmet destekli yürütülebiliyor. Keza, Türkçenin en hacimli sözlüğünü de geçtiğimiz yıllarda TİKA prestij eser olarak neşretmişti. Yaşar Çağbayır tarafından hazırlanan sözlük 10 ciltten ve 314 bin kelime başlığından oluşuyor. Diğer yandan Fransızların 16 ciltten mürekkep “Trésor de la langue française” (Fransız Dilinin Hazinesi) sözlüğü de hükûmet teşvikiyle yürütülmüş bir projeye dayanıyor. Yine de “her evde bir sözlüğün olması gerektiği” inancını içimize yerleştiren kabulün, sosyal devlet projelerinden ziyade ABD/İngiliz ihtiyaç hiyerarşisinin bizdeki kopya nizamının kaçınılmaz bir “getirisi” olduğunu düşünüyorum. Bu endüstrinin ne denli kuvvetli olduğunu merak edenler, ABD’li Random House ve Heritage, Britanyalı Oxford ve Longman markalarının, pazar hâkimiyetlerini kronolojik olarak nasıl genişlettiklerini inceleyebilirler.
Bütün bu akıl yürütmeler, zihinsel egzersizler yorucu ve manipülatif. Zaten hayatlarımız baş döndürücü bir süratle akıp gidiyor. Saatlerimiz dakikaya, dakikalarımız saniyeye tahvil edilmiş durumda. Sürekli değişen ve saniyeler içinde unutulan ses ve görüntü yığınlarının karşısında ebleh olmuş durumdayız. İşte o zaman aziz okur, kim ne derse desin, sözlükten daha istikrarlı (kolayına değişmezler), örgütlü (alfabetik olarak) ve teskin edici (ilerleyen satırlarda izah edilecektir) bir varlık bulamayacağız. Sözlükler ki, onda ölülerimiz ve dirilerimiz yan yanadır. Belki sadece ölülerimizin kullandığı öleyazan kelimeler ve henüz ısınmaya bile fırsat bulamadığımız nevicat sözcükler… Onda, bir dilin bütün hayatı saklıdır. Sadece dilin mi? Estağfurullah. Yaşantılarımız mesabesinde sayfaların arttığına da şahit olmaz mıyız? 2020’den önce kaçımız “pandemi” kelimesini bu kadar sık telaffuz ediyordu, şimdilerde ise unutuldu. Tıpkı “frigorifik dolap” gibi. Bunu sadece eskiler bilir, biz ona buzdolabı adını uygun gördük. Peki, “vampir” desem? Yok efendim, Kont Drakula’dan değil, elektrikli süpürgeden bahsediyorum. Esasen markanın ismi “Vampyr” idi. Tabii her zaman “olanlardan” bahsetmek olmaz, bazı lügatlerin kıymeti de kayıt-dışı bıraktıklarından kaynaklanır. Ayrılık, sevdaya dâhil midir bilmem ama sözlükler de sansüre dâhildir. Bu bakımdan lügatler, tarihsel kaynaklar arasındadır. Ya usul usul sahneden çekilen “2026”nın kelimesi? Haydi, yapay zekâya soralım. Cevap, sualde saklı.
Dili kullanmak hususunda, geçen her seneyi mumla aratan züğürt bir tavrımız var. Lisanı işlemesini beklediğimiz yazarlar, ne kadar az kelime sarf ederse o kadar çok koltuklanıyor. Müellifin evlere şenlik ifade kabiliyeti, arı/sade dil olarak pazarlanıyor. Yazanın da okuyanın da hayal gücünü zorlamayan, zihin dostu metinler, telgraf Türkçesiyle de birleşince, insan bir sözlük daha almadan edemiyor. Sözlükler ve sözcükler hâlâ şaşırtıyor, serbest çağrışım ilkesiyle zihni tahrik ediyor, yüzlerce yıl evvelinden gelen bir kelime durduk yere insana ne oyunlar oynuyor ve o insan da durur mu, sözcükler marifetiyle kendine fal açıyor. Bu kış kendinize muhakkak bir lügat hediye etmelisiniz. Oturup baştan sona okumanıza gerek yok, canınız sıkıldığında, herhangi bir sayfayı açın ve göz gezdirin. Kelimelerin etimolojik serüvenleri, yan anlamları, işitmediğiniz deyimler ve atasözleri epeyce vaktinizi alacak. Bunun benzeri bir zevki de (bilhassa tematik olursa) ansiklopediler için iddia edebilirim lakin onlara böyle ayaküstü değinmek nankörlük olacaktır. Zira onların sahip olduğu malzeme de sözlüklerden aşağı kalmaz.
Yorum Yaz