“İçinde R harfi geçen her şeyi araştırıyorum”

KÜLTÜR SANAT

Yazan: Neslihan Ünsal

Rize üzerine çalışanların yolu, Recep Koyuncu’nun arşivinden mutlaka geçiyor. Kitapların yanı sıra eski fotoğraflar, kartpostallar, mezar kitabeleri, süreli yayınlar ve şehrin günlük yaşamına ait nesneler de bu koleksiyonda kendine yer buluyor. Rize İhtisas Kütüphanesi’ni kurarak birikimini araştırmacıların kullanımına sunan Koyuncu, yerel tarihten çay kültürüne, siyasi olaylardan halk geleneklerine kadar pek çok konuda çalışmalar yürütüyor. “İçinde R harfi geçen her şeyi araştırıyorum,” diyen Koyuncu’yla kütüphanenin kuruluşunu, Rize’nin araştırılmayı bekleyen tarihini ve şehrin kültürel birikiminin nasıl daha görünür hâle gelebileceğini konuştuk. Röportajımızda yer alan görseller, gazeteci İsmail Bayram’ın objektifinden. Kıymetli katkısı için kendisine teşekkür ederiz.

Öncelikle sizi tanıyabilir miyiz? Rize’nin tarihi ve kültürel mirasını araştırmaya nasıl başladınız?

1968 yılında Rize’nin Camidağı köyünde doğdum. Çocukluğumdan itibaren kitaplara karşı büyük bir merakım vardı. İlkokul ikinci sınıftayken kitap okumaya ve biriktirmeye başlamıştım. Elime ne geçerse okumaya çalışıyordum. Zamanla bu merak bir koleksiyona dönüştü. 2004 yılının sonunda Çayelili Prof. Dr. Orhan Terzioğlu’yla tanışmam benim için önemli bir dönüm noktası oldu. Bu tanışmanın ardından Rize’nin tarihine ve kültürel mirasına ilişkin kaynaklara daha bilinçli yaklaştım. 2005 yılından itibaren Rize’ye dair kitapları, eski fotoğrafları, kartpostalları, mezar taşlarının görsellerini, süreli yayınları ve belgeleri toplamaya başladım. Kütüphane çalışmalarımın arkasında Rize’ye karşı hissettiğim sorumluluk var. Rize’de doğdum ve yaşıyorum. Yaşadığım sürece bu şehre benim de katkı sağlamam gerektiğine inanıyorum. Şehrin geçmişine ilişkin kaynakları araştırarak, toplayarak ve başkalarının kullanımına açarak bu sorumluluğu yerine getirmeye çalışıyorum.

Rize İhtisas Kütüphanesi’ni kurma fikri nasıl ortaya çıktı? Bugün kütüphanenin koleksiyonunda neler bulunuyor?

Yıllar boyunca biriktirdiklerimin yalnızca benim elimde olmasını istemiyordum. Rize üzerine araştırma yapan insanların da bu kaynaklara ulaşabilmesi gerekti. Bu düşünceyle kişisel arşivimi daha geniş bir çevrenin yararlanabileceği bir ortama dönüştürmek istedim. Rize merkezde bulunan kütüphanemin kapıları, Rize’ye ilgi duyan, şehrin tarihi ve kültürel mirası üzerine araştırma yapmak isteyen herkese açık. Koleksiyonumda basılı kaynakların yanı sıra fotoğraflar, kartpostallar ve Rize’nin geçmişine ilişkin somut kültür ögeleri bulunuyor. Yalnızca kitapları bir araya getirmekle yetinmedim, şehrin hafızasını yansıtan farklı materyalleri de koleksiyona dahil ettim. Çünkü bir şehrin geçmişini anlamak için fotoğraflara, belgelere ve günlük hayattan nesnelere de ihtiyaç var. Benim hep söylediğim bir cümle var: Bize uğramadan yapılan her Rize çalışması eksiktir.

 

Bugüne kadar hangi konular üzerinde çalıştınız ve araştırmalarınız sırasında şehrin geçmişine ilişkin hangi eksikliklerle karşılaştınız?

Rize üzerine çalışmalarımız mezar taşlarından yerel tarihe, siyasi olaylardan çay tarihine, folklordan geleneklere ve yerel basına kadar uzanıyor. Rize, akademik araştırmalar açısından yeterince incelenmemiş bir hazine. Şehir hakkında yapılan çalışmalar, diğer şehirlerle karşılaştırıldığında yetersiz kalıyor. Prof. Dr. Mustafa Aksoy’un araştırmaları, bölge tarihinin 3500 yıl geriye götürülebildiğini gösteriyor. Bu da önümüzde ne kadar geniş bir araştırma alanı bulunduğunu ortaya koyuyor.

Recep Usta’yla birlikte hazırladığımız Ankara İstiklâl Mahkemesinin Rize Duruşmaları kitabında, Rize’nin yakın tarihindeki önemli bir dönemi mahkeme kayıtları üzerinden inceledik. Canan Hanoğlu ile hazırladığımız Rize-Derepazarı İlçesi Tarihi Mezar Kitabeleri çalışmamızda ise mezar taşlarından hareketle geçmişte yaşamış insanların kimlikleri, meslekleri ve aileleri hakkında bilgi edindik. Hemşin tulum geleneği, Cimil Çığ Destanı, Rize’nin düğün ve evlenme âdetleri, eski yerleşim yerleri ve daha pek çok konuda çalışıyorum. Bazen espri olsun diye “İçinde R harfi geçen her şeyi araştırıyorum,” diyorum. 

“Arşiv bizim geçmişle ilgili belleğimizdir”

Tarih araştırmaları yürütürken ne tür zorluklarla karşılaşıyorsunuz?

Rize’nin tarihini araştırırken karşılaştığımız en büyük sorunlardan biri, kurumlarımızın arşivlerinin bulunmaması. Şehir tarihi açısından bu ciddi bir eksiklik. Arşiv bizim geçmişle ilgili belleğimizdir. Bir kurumun bugün yaptığı çalışmalar, aldığı kararlar ve yürüttüğü faaliyetler gelecekte tarih araştırmalarının konusu olacak. Bunların kayıtları korunmadığında gelecek kuşakların başvurabileceği kaynaklar da ortadan kalkıyor.

Arşivcilik yalnızca eski belgeleri saklamak anlamına gelmiyor, belgelerin tasnif edilmesi, korunması, dijital ortama aktarılması ve araştırmacıların erişimine açılması da gerekiyor. Bütün bunlar uygun mekân, teknik donanım, personel ve maddi imkân gerektiriyor. Biz yıllardır kendi imkânlarımızla çalışmalarımızı sürdürmeye gayret ediyoruz ancak kişisel çabalar bir noktadan sonra yetersiz kalıyor. Rize’nin tarihî kaynaklarının korunması için kurumların da sorumluluk üstlenmesi gerekiyor.

Çayın Rize tarihindeki yerini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Çaydan bahsedip Zihni Derin’i anmamak olmaz. Her Rizelinin üzerinde rahmetli Zihni Derin’in hakkı vardır. Çayın Rize’ye gelişi ve burada yaygınlaşması, anlatıldığı kadar basit bir süreç değil. Batum’a gidildiği ve şemsiye saplarının içerisine çay tohumları konularak Rize’ye getirildiği şeklinde hikâyeler anlatılıyor. Bunlar tamamen şehir efsanesi, böyle bir şey yok.

Zihni Derin, çayın Rize’de yetiştirilmesi için ciddi emek vermiş ve uzun bir mücadele yürütmüş. Yokluk zamanında çayın Rize’de yetiştirilmesi başlı başına bir başarı. Zihni Derin Rizeli de değil, Muğlalı. Ayrıca tam bir dava adamı. Öğrenciliğinden itibaren kendini çay yetiştirmeye adamış. Çayın yetiştirilmesi o zamanın zor şartlarında insanlara geçim kaynağı sağlıyor.

Bu süreci daha ayrıntılı incelememizi sağlayan gelişmelerden biri, Rauf Başar’ın arşivine ulaşmamız oldu. 1934 yılında Rize Fidanlıklar Müdürlüğü’nde görevlendirilen Başar, çay tarımının geliştirilmesi için saha çalışmaları yapmış, araştırmalar yürütmüş ve raporlar hazırlamıştı. Zihni Derin’le aynı dönemde çalışması, arşivini ayrıca değerli kılıyor. Başar’ın hazırladığı ancak yayımlayamadığı Çay Ziraatı ve Sanatı adlı çalışmayı Recep Usta’yla birlikte yayına hazırladık. Arşivinde 1930’lu yıllara ait fotoğraflar, çay fidanlıklarının faaliyetlerine ilişkin belgeler ve farklı tarımsal ürünlerle ilgili kayıtlar da bulunuyor.

Şehrin edebiyat, düşünce ve kültür dünyasındaki birikiminin yeterince tanındığını düşünüyor musunuz?

Rize’nin kültürel birikiminin yeterince tanındığını düşünmüyorum. Bunun aşılması için yalnızca tanıtım faaliyetleri değil, araştırmaların çoğalması ve yayımlanması da gerekiyor. Bir konu üzerinde yeterince çalışma yapılmadığında o birikimin başka şehirlere ve araştırmacılara ulaşması zorlaşıyor. Rize’nin tarihini ve kültürünü farklı yönleriyle ele alan çalışmalar arttıkça şehrin edebiyat ve düşünce dünyasındaki yeri de daha görünür olacaktır.