Frieze London’dan Turbine Hall’e: “Gözlerinizle Duyabilirsiniz”

Sergi & Müze

Spot: Frieze London ve Frieze Masters sanatın piyasa içindeki değerini ve dolaşıma giren hikâyeleri düşündürürken, Tate Modern’de Tarek Atoui’nin Hold enstalasyonu başka bir soruyu öne çıkarıyor: Yalnızca ne görüyoruz değil, hangi sesleri duyuyoruz?

Sanat fuarları, eserlerin sergilendiği ve alınıp satıldığı mekânlar olmanın ötesinde, hangi sanatçıların ve hikâyelerin öne çıkacağını da belirliyor. Bir eserin değeri yalnızca kendisinden kaynaklanmıyor; nerede sergilendiği, nasıl anlatıldığı ve hangi eserlerle yan yana geldiği de bu değeri etkiliyor. Frieze London ve Frieze Masters’ta karşılaştığım işler, sanat dünyasında neyin görünür hâle geldiği kadar, bu görünürlüğün nasıl oluştuğu üzerine de düşünmeme neden oldu.

Frieze London’ın bu yılki yeni bölümlerinden The Code Universe, küratör Carol Yinghua Lu’nun seçkisiyle popüler kültürün nasıl üretildiğine, yayıldığına ve tüketildiğine odaklanıyordu. Her gün karşılaştığımız imgeler nasıl çoğalıyor, zamanla nasıl başka anlamlar kazanıyor ve neden bazıları diğerlerinden daha fazla ilgi görüyor? Bölümdeki işler bu sorulara farklı açılardan yaklaşıyordu. Selma Selman geri dönüştürülmüş malzemeler üzerinden emek ve değer ilişkisini ele alırken, Shinro Ohtake kolajlarıyla imgelerin dolaşımını düşündürüyordu. Payne Zhu insan algısı ile makine arasındaki ilişkiye, Carolyn Lazard ise üretkenlik ve beden meselelerine odaklanıyordu. Birbirinden farklı bu çalışmalar, gündelik hayatta değerli bulduğumuz şeylerin nasıl belirlendiğine dair ortak bir soru açıyordu.

Frieze Masters’ta ise sanat tarihinin alışıldık anlatısının dışında kalan eserlerle de karşılaştım. Geçmişte üretilmiş bir eserin bugün yeniden görülmesi, onun sanat tarihi içindeki yerini de değiştirebilir. Hangi sanatçıların yeniden keşfedildiği, hangilerinin geri planda kaldığı ve kimin hikâyesinin anlatıldığı, sanat tarihinin nasıl kurulduğuna dair önemli sorular doğuruyor.

Fuarda karşıma çıkan Atul Dodiya’nın Bako Exists. Imagine serisinden iki kara tahta resmi, bu meseleleri daha somut bir yerden düşünmemi sağladı. Vadehra Art Gallery’nin Frieze London’daki standında sergilenen Shadows ve Butter-stains, Guceratlı şair Labhshanker Thaker’in metinlerinden yola çıkarak Gandhi ile küçük bir çocuk olan Bako arasında hayali diyaloglar kuruyordu. Shadows’ta Gandhi’nin biletlerde, takvimlerde ve banknotlarda tekrarlanan imgesi sorgulanıyordu. Bir simgenin yüceltilmesi, temsil ettiği düşüncenin de yaşamaya devam ettiği anlamına gelir mi? Gandhi’nin imgesi her yerde karşımıza çıkarken, onun temsil ettiği fikirlerin ne ölçüde yaşatıldığı sorusu zihnimde açık kalıyordu.

Serinin diğer işi Butter-stains’te geçen “Başkalarının uykusu da uyku değil midir?” sorusuysa beni başka bir soruya götürdü: Başkasının deneyimini gerçekten anlayabiliyor muyuz, yoksa onu kendi alışkanlıklarımız ve ölçülerimiz üzerinden mi yorumluyoruz?

Eleştirellik nasıl karşılanıyor?

Dodiya’nın işleri, bir imgenin yaygınlaşmasıyla temsil ettiği düşüncenin yaşatılması arasındaki mesafeyi görünür kılıyordu. Bu mesafe, sanat fuarlarında tarih ve kimlik üzerine eleştirel işlerin nasıl karşılandığı sorusunu da beraberinde getiriyor. Batı merkezli sanat piyasasında, Batı dışındaki toplumların tarihsel hafızası sergilenen ve değer kazanan bir anlatıya dönüşebiliyor. Ancak hafızanın görünür hâle gelmesi, onu biçimlendiren tarihsel ve politik koşulların da anlaşıldığı anlamına gelmiyor. Bir eser daha geniş bir izleyici kitlesine ulaşabilir; fakat bu, kendi bağlamının da aynı ölçüde anlaşıldığını göstermez. Fuarın açtığı alan kadar, bu alanın hangi koşullarda kurulduğunu da düşünmek gerekiyor.

Frieze’de imgelerin nasıl dolaşıma girdiğini ve değer kazandığını düşünürken, Tate Modern’in Turbine Hall’ünde Tarek Atoui’nin Hold enstalasyonuyla karşılaşmak bana bakışın ötesine geçmenin başka bir yolunu gösterdi. Sanat çoğu zaman duvara asılan, karşısında durup baktığımız ve fiyat biçtiğimiz bir nesne olarak karşımıza çıkıyor. Hold ise izleyiciyi bakışın ötesine taşıyarak dinlemeye ve sesi bedeniyle hissetmeye çağırıyor.

Atoui’nin çalışmasında ses, mekân ve beden aracılığıyla deneyimleniyor. Sanatçının “Gözlerinizle duyabilirsiniz. Parmaklarınızla, dişlerinizle, kemiklerinizle duyabilirsiniz” sözleri, eserin yaklaşımını anlatıyor. Ziyaretçiler taşların üzerine uzanarak ya da oturarak titreşimleri bedenlerinde hissedebiliyor. Dinlemek, burada yalnızca kulağa ait bir eylem olmaktan çıkıyor.

Turbine Hall’ün geniş mekânı, sesin yakalandığı, değiştiği ve yeniden yayıldığı bir alan olarak kullanılıyor. Ortamdaki sesler mikrofonlarla alınıyor ve enstalasyondaki enstrümanlar aracılığıyla yeniden duyuluyor. Sheng ağız orgları, Özbek karnayları, Kore davulları ve elektronik sesler aynı mekânda buluşuyor. Fakat benim için asıl mesele, farklı kültürlere ait enstrümanların yan yana gelmesinden çok, sesin nasıl yayıldığı ve beden tarafından nasıl hissedildiğiydi. Burada ses, yalnızca işitilen değil, insanın fiziksel olarak da karşılık verdiği bir deneyime dönüşüyor.

Malzemeler de bu deneyimin bir parçası. Mimarlık stüdyosu Arthur Mamou-Mani ile iş birliği içinde, şeker reçinesi ve bambu tozuyla üç boyutlu yazdırılan boynuzlar kullanılıyor. Issey Miyake ekibinden Satoshi Kondo ile geliştirilen tekstiller ve iletken grafit boya sayesinde kumaşın hareketi ve hava akımı da sesin oluşumuna katılıyor. Malzeme, yalnızca eserin biçimini belirlemiyor; nasıl duyulduğunu da etkiliyor. Şeker ve bambu tozundan üretilen malzeme, Tate’in kurucusu Henry Tate’in servetini şeker rafinericiliğinden edinmiş olması nedeniyle ayrıca dikkat çekici. Atoui de malzeme tercihiyle Tate’in geçmişi arasındaki bağlantıyı açıkça dile getiriyor. Bir yanda kurumun tarihinden gelen bu bağlantı, diğer yanda aynı mekânda farklı seslere alan açan bir enstalasyon var. Bu karşılaşma, Batı müzelerinin kendi tarihleriyle ve şeker sanayisinin kölelik geçmişiyle nasıl ilişki kurduğu sorusunu gündeme getiriyor. Elbette yalnızca kullanılan malzemeden yola çıkarak Hold’u sömürgecilik karşıtı bir manifesto olarak tanımlayamayız. Ancak bu bağlantı, kurumların tarihsel miraslarıyla ne ölçüde yüzleştiğini ve bu mirasın bugünkü sergileme pratiklerinde nasıl anlam kazandığını düşünmek için bir fırsat sunuyor.

Sesi hissetmek mesafeyi azaltıyor

Hold’da izleyici, esere uzaktan bakmakla yetinmiyor; bedenini deneyimin içine katıyor. Sesin titreşimini hissetmek, izleyicinin eserle arasındaki mesafeyi değiştiriyor. Artık yalnızca karşısında duran bir kişi değil, eserin nasıl deneyimlendiğinin de bir parçası.

Frieze’in fuar alanıyla Turbine Hall arasında ilk bakışta belirgin bir karşıtlık var: Birinde sanat eserleri piyasa içinde değer kazanırken, diğerinde izleyici sanatla bedensel bir ilişki kuruyor. Ancak bu fark, birini yalnızca ticari, diğerini bütünüyle özgür bir alan olarak görmemiz için yeterli değil. Piyasa, eleştirel işleri ve farklı kültürlerden gelen anlatıları da kendi dolaşımına katabiliyor. Müzeler de sergiledikleri eserlere yalnızca alan açan tarafsız mekânlar değil; kendi tarihleri ve kurumsal tercihleriyle bu eserlerin nasıl görüleceğini de belirliyor. Bu nedenle asıl mesele, sanatın hangi mekânda karşımıza çıktığı kadar, o mekânın esere nasıl bir anlam kazandırdığı ve bizim onunla nasıl bir ilişki kurmamızı sağladığı.

Sanatın değeri yalnızca ne kadar görünür olduğu ya da hangi fiyatla dolaşıma girdiği üzerinden ölçülemez. Bir imgeye ya da sese alan açmak kadar, o alanın nasıl kurulduğunu ve kim tarafından belirlendiğini sormak da gerekiyor.

Bakışın masum olmadığını, görmenin tarih ve iktidar ilişkileri içinde biçimlendiğini biliyoruz. Dinlemek de öyle: Hangi seslere kulak vermeye alıştığımız, hangilerini arka planda bıraktığımız ve bazı sesleri neden evrensel kabul ettiğimiz de bu ilişkinin bir parçası.

Batı’nın evrensel olarak sunduğu sergi salonlarında bir sese ya da imgeye yer açılması, her zaman o sesin özgürleştiği anlamına gelmiyor. Bazen merkez, başkasını kendi kuralları ve kendi dili içinde dinlemeyi seçiyor. Bir imgenin sürekli karşımıza çıkması, temsil ettiği düşüncenin gerçekten anlaşıldığını göstermediği gibi, bir sesin duyulabilir olması da ona eşit ölçüde alan açıldığı anlamına gelmiyor.

Belki de asıl mesele, kimin görünür olduğundan önce, kimin sesinin gerçekten duyulduğunu sormaktır.