Kesişen Hayatlar: Asghar Farhadi’den Krzysztof Kieslowski’ye Bir Mektup

SİNEMA

SUEDA PULOĞLU

Asghar Farhadi 5 yıllık bir molanın ardından bu sene yeni filmiyle izleyici karşısına çıktı. Bahar aylarında Cannes Film Festivalinde ilk gösterimini yapan “Kesişen Hayatlar” filmi, “En İyi Film” kategorisinin de güçlü adaylarından biriydi. Fakat bu sene ödül Christian Mungiu’nun “Fjord” filmine gidince Asghar Farhadi’nin yanı sıra Pedro Almodovar ve Hirokazu Koreeda gibi birçok ünlü yönetmen de festivalden eli boş ayrıldı. “Kesişen Hayatlar”, Cannes gösteriminden kısa süre sonra Avrupa’daki vizyon sürecini büyük çoğunlukla tamamladı, ülkemizde ise vizyon tarihi şimdilik belirsiz görünüyor. Ben filmi Altın Koza Film Festivali’nde seyrettim, akabinde Asghar Farhadi’nin katılımıyla keyifli bir söyleşi gerçekleşti ve zihnimizdeki sorulara doğrudan cevaplar alabildik.

Asghar Farhadi’nin bir önceki filmi “Kahraman”, yayımlandığı dönem sinemaseverler tarafından beğenilmiş ve prestijli birçok festivalden ödül almıştı fakat o dönem yönetmen, filmin başarısını gölgeleyen hırsızlık iddialarıyla karşı karşıya kaldı. Daha önce yönetmenin atölyesine katılmış öğrencilerden Azadeh Masihzadeh, “Kahraman” filminin kendi belgeseli “All Winners, All Losers”la çok benzediğini dile getirdi ve yönetmenden telif hakları için bir adım bekledi. Asghar Farhadi ise medyaya yansıyan bu iddialara iftira davası açarak karşılık verdi. Birkaç yıl süren bu çekişmeler izleyicilerin de kafasını karıştırdı, çünkü iki film de aynı konuyu anlatıyordu fakat birbirinden epey farklı detaylarla süslüydü. Nihayetinde intihal davası, Farhadi lehine sonuçlandı ve tartışmaların üstüne bir perde çekildi. 

Bu süreçte Asghar Farhadi “Kesişen Hayatlar” projesinin çekimleriyle ilgileniyordu. Amerikalı yapım şirketi başta, yönetmen Krzysztof Kieślowski’nin tüm Dekalog serisini bir diziye uyarlamak amacıyla teklif getirdi. Farhadi dizi fikrine sıcak bakmayınca, seriden yalnızca “Aşk Üzerine Kısa Bir Film”i esas alarak uzun metraj film yapmaya karar verdi. Amerika’da çekilmesi planlanan film yine yönetmenin isteğiyle Fransızca olarak Paris’te çekildi, Farhadi Fransa’nın, filmin ruhuna daha uygun olacağını düşünüyordu. 

Asghar Farhadi, İran sinemasının günümüzdeki en etkili sembollerinden birisi. Genelde orta sınıfı mercek altına alarak anlattığı tarafsız ve yüksek tansiyonlu hikâyelerle farkını ortaya koyuyor. Ayrıca ülkesini epey seven ve bunu dile getirmekten çekinmeyen bir isim. Bunun yanı sıra Farhadi zaman zaman İran dışında film çekip farklı kültürlerin ortak duygularını anlatan da bir yönetmen. Tabii bunu tamamen yabancı ve dışarıdan bir gözle yapmıyor. Film çektiği ülkelerde bir süre yaşayıp detaylı gözlem ve araştırmalar yaptığını kendisi açıklıyor. Buna rağmen Farhadi sinemasına baktığımızda kendi kültüründen hikâyeleri hep daha başarılı anlattığını görürüz. Fransa’da, İspanya’da çektiği filmler ne kadar iyi olsa da en çok ödül alan, en sevilen filmleri İran’da çektikleridir. İnsanlığın acıları, neşeleri ve duyguları ne kadar ortak ve aynı da olsa diğer kültürlerden ince detaylarla ayrılırız çoğu zaman, yaşarken ve düşünürken. Belki de başka ülkede film çeken çoğu yönetmeni izlerken içimizde oluşan boşluk bu adını koyamadığımız hislerdir, bizi biz yapan şeyin ne olduğunun cevabı. Özümüz, biz ne kadar adapte olursak olalım orada durur ve fark edilir. 

“Kesişen Hayatlar” da bir manada fark edilmek temelinde açılıyor ve gerçek ile temsil üzerinde ilerliyor. Epey yaş almış Fransız yazar Sylvie, son kitabı için karşı binada gözlemlediği hayatlardan ilham alır. Dürbünüyle karşıyı uzun uzun izler ve onlara ait olmayan paralel bir gerçeklik inşa eder zihninde. Sylvie’nin evinde yardımcı olarak çalışmaya başlayan Adam da kendini bu kurmacaya dâhil etmekten geri alamaz. Tıpkı “Aşk Üzerine Kısa Bir Film”deki Tomek gibi, karşı penceresindeki güzel kadını hayranlıkla takip eder. Karşı binadaki stüdyo çalışanları, kendileri hakkındaki bu romandan bihaber işlerini yaparlar. Onların görevi de pek farklı değildir, filmlere çeşitli materyallerle yapay ses üretirler. Mevcudiyeti değiştirip üstüne yeni bir gerçeklik var ederler ve artık üretilen o gerçeklik eskisinden daha inandırıcı bir hale bürünür. Adam, bu uzaktan şahit olma durumuna daha fazla katlanamaz, kendini yalan ve tesadüflerle oyuna dâhil eder bir şekilde. Onun müdahalesi olağan akışı rayından çıkarır, hem Sylvie’yle ilişkisi sarsılır hem de karşı binadakilerin hayatı. Sylvie olgun ve eğitimli bir karakter olarak kurgunun nerede sonlanıp gerçeğin nerede başladığının farkındadır, Adam’da ise bu sınır daha belirsizdir. Genç ve tecrübesizdir, duygularıyla hareket eder, kendini kaptırır. Öte yandan karşı stüdyodakiler de bu kırılmayla birlikte şüphe ve arzularını açığa çıkarırlar, gerçek ile sanrıları birbirine karışır. Bir yandan hayatları birbiriyle kesişen bu insanların yolunu takip ederiz, diğer yandan Sylvie’nin geçmişine gider, aile ilişkisine ve travmalarına şahit oluruz. Hikâyenin her iki kolunda da gerçeğin ne olduğu bulanıktır.

Biz seyirciler açılan her katmanla birlikte artık neyin sahi neyin sahte olduğunu takip etmeyi bırakırız. Kendimizi hislere ve bağlara teslim ederiz adeta. Bunda Kieslowski’den tekrar canlandırılan sahnelerinin etkisi çoktur, Farhadi yalnızca “Aşk Üzerine Kısa Bir Film”i değil yönetmenin filmografisindeki diğer kilit sahneleri de yeniden üretir. Fonda ise Kieslowski filmlerinin bestecisi Zbigniew Preisner’ın tanıdık melodileri eşlik eder bize. Söyleşide Farhadi bu konuda ayrı bir parantez açmadan geçmedi. Normalde filmlerinde müzik kullanmayı çok tercih etmese de “Kesişen Hayatlar”da Kieslowski mirasını tam anlamıyla yansıtmak istemiş. 

Tıpkı filmin temsil üzerine sorduğu sorular gibi, Farhadi de bu filmle var olanı yeniden üreterek yeni bir anlatı ortaya koyuyor. Söyleşide, gerçekliğin kişiden kişiye değiştiğini ve mutlak olmadığını, bu filmde de tam olarak bunu anlatmak istediğini belirtmişti. Bu açıdan film, yalnızca var olan tarzı yeniden kurmakla kalmıyor, gerçekliğin kiminle ve nasıl oluştuğunu da sorguluyor.

Bu eserde Kieślowski’nin sineması, Farhadi’nin dokunuşlarıyla günümüze taşınıyor. Fakat filmi, başta bahsettiğim “öz” meselesi üzerinden ele aldığımızda, eser ne bütünüyle Farhadi’ye ne Kieślowski’ye ne de Fransa’ya, Polonya’ya ya da İran’a ait görünüyor. Bir nevi kimliksizleşiyor. Ya da tam tersi, aynı anda hepsine ait oluyor; hangisine yaslanacağına karar veremiyor.

İki yönetmeni de ayrı ayrı sevsem de, sinema anlayışları ve dünyaları belki de aynı potada eritilmeyecek kadar kendine has ve özeldir. Kieślowski’nin filmleri şiirselliği ve duygusal derinliğiyle öne çıkar, gücünü sadeliğinden alır. Vicdani meseleleri ve insan doğasını masalsı bir incelikle anlatır. Farhadi’nin filmlerinde ise üslup ne kadar sade olursa olsun, hikâyelerde gerçeklik ve kaos ön plandadır. Seyirciyi ahlaki çıkmazların içine bırakır ve oradan kurtulmak kolay olmaz. Kimse tam anlamıyla haklı ya da haksız değildir; karakterlerin davranışları, çelişkileriyle birlikte, hayatın doğal akışı içinde şekillenir.

Farhadi sinemasını realist olarak tanımlamak mümkünken, Kieślowski sinemasını formalist ya da realist olarak sınıflandırmak zordur. Çünkü onun sinemasında biçim ile gerçeklik arasında yakın bir ilişki vardır. Peki, iki yönetmenin tarzı kesiştiğinde bu filmin özünü kime atfetmek gerekir? Cevabı herkesin kendi gerçekliğine bırakıyorum, tıpkı Asghar Farhadi’nin yaptığı gibi…