Karanlıkta beyaz kuşlar: Ülkü Tamer’in hafızasında yaşamak

KİTAPLIK

Ülkü Tamer’in Yaşamak Hatırlamaktır adlı kitabı, hatırat türü içinde hem en mütevazı hem de en derinlikli örneklerden biri olarak okunabilir. Bu metni güçlü kılan şey, anlatılan olayların tarihsel büyüklüğü değil, hatırlama biçiminin insani sıcaklığı ve edebî inceliğidir. Yazar daha en başta okuru yönlendirir ve ne yapmadığını söyleyerek aslında ne yaptığını açıklar: “Bu kitap bir yaşamöyküsü değil. Olsa olsa, yaşamımdan çizgiler.” 

Bu cümle, kitabın hem sınırlarını hem de estetik iddiasını belirler. Tamer bir hayat hikâyesi anlatmaz; hayatın bellekte tortu bırakmış parçalarını, duygusal izlerini paylaşır. Burada “ne yaşadım” sorusundan çok, “bende ne kaldı” sorusu vardır. Bu yaklaşım, yazarın hatırlama anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. Kendisinin de belirttiği gibi, “Yaşamım boyunca günlük tutmadım. Not tutmadım.” 

 

Bu itiraf, metnin doğasını anlamak için anahtardır. Karşımızda planlı, belgeli, kronolojik bir hatırat değil; çağrışımlarla çalışan, duyguların yön verdiği bir hafıza akışı vardır. Anılar bir sıraya dizilmez, birbirini çağırır. Bir mekân bir insanı, bir insan bir sesi, bir ses bir dönemi geri getirir. Bu yüzden anlatı doğrusal değil, canlıdır; okur yazılmış bir geçmişi değil, hatırlanmakta olan bir geçmişi izler. Tamer, metnin merkezine büyük olayları değil, gündelik hayatın küçük ayrıntılarını yerleştirir. Bunu özellikle vurgular: “İçinde ‘karakter tahlilleri’ yok. Ufacık olaylar var.” 

 

Gerçekten de kitap boyunca karşımıza çıkan şeyler büyük tarihsel kırılmalar değil, bir çocuğun korkusu, bir bayram sabahı, bir mahalle sinemasının perdesidir. Ancak tam da bu “ufacık olaylar” bir dönemin ruhunu, bir şehrin dokusunu ve bir insanın iç dünyasını görünür kılar. Bu yaklaşımın en çarpıcı örneklerinden biri çocukluk korkusudur. Elektriğin düzenli olmadığı, lambaların kullanıldığı günlerde küçük Ülkü’nün lambanın sönerken çıkardığı sesten ürktüğünü öğreniriz: “Lamba püf demesin diye ağlarmışım.” Bu cümle, ilk bakışta sevimli bir çocukluk ayrıntısı gibi görünür. Oysa arkasında bir dönemin maddi koşulları, karanlık geceleri ve ev içi hayatı vardır. Yazar bunu yoksulluk ya da imkânsızlık üzerine bir analizle değil, bir çocuğun korkusuyla anlatır. Böylece okur hem dönemin şartlarını hisseder hem de çocuk ruhunun kırılganlığına yaklaşır.

Kitabın duygusal omurgalarından biri baba figürüdür. Anlatım şu sade cümleyle başlar: “Babam ‘İpekçi Tahsin’ diye bilinirdi.” Bu ifade bile başlı başına bir sosyal tarih ipucudur. Lakap, meslek, şehir kimliği… Ardından gelen bir hatıra, babayı sadece aile içindeki bir figür olmaktan çıkarıp şehrin hafızasına yerleştirir: “Senin baban iki şeyde öncülük etti; Antep’e iki yenilik getirdi.” Böylece bireysel anı, toplumsal tarihle kesişir. Babasının başka bir şehirden gelin alması bile “yenilik” olarak anılır; bu ayrıntı dönemin kapalı şehir yapısını, gelenek anlayışını ve sosyal sınırlarını tek başına sezdirir.

Ancak Tamer babasını anlatırken onu abartılı bir kahramanlığa büründürmez. Baba daha çok sevgi, sadakat ve koruyuculuk üzerinden çizilir. Özellikle annenin hastalığı sırasında hastaneden ayrılmaması gibi ayrıntılar, dramatik bir dil kullanılmadan aktarılır. Bu sadelik, duygunun gücünü artırır. Okur anlatılanın önemli olduğunu yazar söylediği için değil, içten olduğu için hisseder.

 Şehir, belleğin aktif öznesi

Şehir, bu hatıra dünyasında sıradan bir arka plan değildir. Antep, adeta yaşayan bir varlık gibidir. Sokaklar, kahveler, sinemalar, bağ evleri… Hepsi isimleriyle, atmosferleriyle, sesleriyle anılır. Açık hava sinemaları anlatılırken sadece filmden değil, yaz gecesinin serinliğinden, gazoz şişelerinin soğukluğundan, komşularla yan yana oturmanın hissinden söz edilir. Mekân burada bir adres değil, bir duygu alanıdır. Şehir, belleğin pasif sahnesi değil, aktif öznesidir.

Sinemalar özellikle dikkat çekicidir. Çocuk Ülkü için sinema yalnızca eğlence değil, başka hayatlara açılan bir penceredir. Açık hava perdeleri, mahalle arası gösterimler, korku filmleri karşısında yaşanan ürperişler… Sinema, hayal gücünün beslendiği bir kaynaktır. Bu sahneler, taşra hayatının modern kültürle kurduğu temasın duygusal boyutunu gösterir. Ama yazar bunu sosyolojik bir çözümlemeyle değil, çocukluk deneyimi üzerinden anlatır.

Hayvanlar da bu hatıra evreninin bir parçasıdır. Özellikle Bico adlı kedi, sıradan bir evcil hayvan olmaktan çıkar, ailenin ve mahallenin karakterlerinden biri hâline gelir. Onun kavgaları, kayboluşları ve geri dönüşleri anlatılırken metne güçlü bir mizah ve sıcaklık yayılır. Bu bölümler, Tamer’in dünyasında yaşamın sadece insan ilişkilerinden ibaret olmadığını, çevresiyle birlikte hatırlandığını gösterir.

Yazarın şair kimliği, metnin dilinde sık sık hissedilir. Hatıralarını anlatırken kullandığı şu benzetme belleğin doğasını şiirsel bir imgeyle açıklar: “Şiirlerimin birinde yazdığım gibi, ‘karanlıkta beyaz kuşlar’.” Bu imge, anıların nasıl ortaya çıktığını anlatır. Karanlık unutuluştur; beyaz kuşlar ise birdenbire belirip sonra kaybolan hatıralardır. Bu yüzden kitap da kesintisiz bir anlatı değil, parlayan anların toplamıdır.

Metnin bir diğer önemli boyutu yazma eyleminin kendisidir. Yazar, bu kitabı yazmaya bir yakınının teşvikiyle başladığını ve “yazma keyfini yeniden kazandığını” belirtir. Bu ifade, hatırlamanın yalnızca geçmişe bakmak olmadığını gösterir. Hatırlamak aynı zamanda bugünde yapılan bir eylemdir. İnsan yazarken geçmişini yeniden kurar, seçer, anlamlandırır ve paylaşır. Paylaşılmayan hatıra eksik kalır; yazı, hatıraya ikinci bir hayat verir.

Bütün bu örnekler birleştiğinde Yaşamak Hatırlamaktır şu düşünceyi güçlü biçimde ortaya koyar: Hayat büyük olaylardan çok küçük anların toplamıdır. Bir lambanın sesi, bir bayram sabahı, bir mahalle sineması, bir kedinin avludaki yürüyüşü… Bunlar önemsiz ayrıntılar değil, yaşanmışlığın ta kendisidir. Ülkü Tamer, büyük tarih anlatılarının yazmayacağı şeyleri — ev içi sesleri, mahalle kokularını, çocukluk utançlarını, küçük sevinçleri — edebiyata dönüştürür.

Sonuçta bu kitap bir insanın hayat öyküsünden çok, bir hafıza biçiminin edebî ifadesidir. Tamer, sıradan görünen hayatın içindeki şiiri yakalar. Abartısız, yalın, içten bir dille bir kuşağın gündelik hayat hafızasını kayda geçirir. Okur metin ilerledikçe şunu fark eder: İnsan gerçekten de hatırlayabildiği kadar yaşamıştır. Unutulan hayat, yaşanmamış gibi silinir; hatırlanan ve anlatılan ise yazıyla birlikte ikinci bir varoluşa kavuşur. İşte Ülkü Tamer’in yaptığı tam olarak budur: Yaşanmış zamanı, hatırlayarak yeniden yaşanır kılmak.