Tarih Kokan Hatıra Mendiller Sadberk Hanım Müzesi’nde

KÜLTÜR SANAT

Sadberk Hanım Müzesi’nde açılan İftihâr ve Yâdigâr: Oğuz Aydemir Hatıra Mendilleri Koleksiyonu Sergisi kişisel bir hafıza nesnesi olan mendilin kültürel ve tarihsel izlerini gün yüzüne çıkarıyor. Oğuz Aydemir’in özenle biriktirdiği koleksiyondan 82 mendilin yer aldığı sergi savaş, barış, hezimet ve kahramanlık hikâyeleri ekseninde geçmişe dair sessiz ama güçlü bir anlatı sunuyor.

Hatıra objeleri geçmişte olan biteni hafızada tutabilmek için kullanılan araçlardan biri. Kimi zaman bir tablo, kimi zaman bir fotoğraf, kimi zaman da bir kartpostal insanı mâziye götürebiliyor. Tıpkı İftihâr ve Yâdigâr Sergisi’nde yer alan hatıra mendiller gibi. Bir zamanlar herkesin cebinden eksik etmediği, en mahrem eşyalarından olan mendiller toplumsal hafızanın izlerini günümüze taşıyor. Kâğıda basılmış bir belgeden veya kaleme alınmış bir mektuptan daha dayanıklı ve uzun ömürlü olan mendiller hatıra, propaganda ve iletişim amacıyla kullanılması pek çok ülkede karşılaştığımız bir gelenek. Tarihin bir dönemine tanıklık etmiş, elden ele dolaşıp yolları bugüne ulaşmış mendiller sayesinde geçtiğimiz iki asırda yaşamış insanların, toplumların, kurumların hikâyelerinin izini sürmek mümkün.  

Yarım asrı aşkın bir zaman içinde hem Türkiye’den hem de yurt dışından edindiği mendilleri özenle bir araya getiren Oğuz Aydemir hatıra mendil koleksiyonunu 2018 yılında Sadberk Hanım Müzesi’ne bağışladı. Aydemir’in 141 mendilden oluşan koleksiyonu Sadberk Hanım Müzesi'ne intikal ettikten sonra uzmanlarınca yapılan değerlendirmelerle uzun soluklu bir restorasyon ve konservasyon sürecinin ardından İftihâr ve Yâdigâr: Sadberk Hanım Müzesi Oğuz Aydemir Hatıra Mendilleri Koleksiyonu Sergisi’nde ziyaretçiyle buluşuyor. 

Tematik bir kurguya sahip sergide Kırım Savaşı’ndan II. Abdülhamid devrine, Meşrutiyet günlerinden Balkan Savaşlarına, Hürriyet kahramanı Enver Paşa’dan Resneli Niyazi Bey’e, Kavalı Mehmed Ali Paşa hanedanından Cumhuriyet yılları ve Atatürk’e, gücün ve gururun sembolü icatlar ve fuarlardan propaganda, kutlama ve anma içerenlere kadar çeşitli amaçlarla hazırlanmış hatıra mendiller tarihe şahitlik eden birer belge niteliği taşıyor.

Küratörlüğünü Dr. Ozan Torun’un üstlendiği sergi Kırım Savaşı’ndan İkinci Dünya Savaşı’na uzanan dönemin siyasi, iktisadi ve toplumsal kırılmalarını kronolojik bir akış içinde görmeyi sağlıyor. Sanayi Devrimi’nden ulus devletlerin ortaya çıkışına, sömürgecilik yarışından Birinci Dünya Savaşı’na, tahta çıkan hükümdarlardan hanedanların çöküşüne yakın tarihin pek çok mühim olayı, mekânı ve kahramanları hatıra mendiller aracılığıyla yaşıyor.

Sergideki hatıra mendiller arasında Kırım Savaşı ve Paris Barış Antlaşmasına özel hazırlanmış ipek hatıra mendil koleksiyondaki en eski mendil olmasıyla öne çıkıyor. Kırım Savaşı ve onu resmen sona erdiren Paris Antlaşması adına basılmış etrafı dantelli bu nadide mendilde antlaşmaya taraf olan Avrupa devletlerinin liderleri görülüyor.

Ortada oturan Birleşik Krallık Hükümdarı Victoria, hemen arkasındaki de Sultan Abdülmecid. Padişahın yanında Fransa İmparatoru III. Napolyon ve Sardinya Kralı II. Vittorio Emanuele var. Kraliçe müttefiklere bakarken, mendilin sol tarafında Avusturya Macaristan İmparatoru Franz Joseph, Rus Çarı II. Aleksander ve Prusya Kralı IV. Friedrich Wilhelm yer alıyor.

Birinci Dünya Savaşı esnasında İtilaf Devletleri’nin harp sahasını, cepheleri haritalar ve bayraklarla gösteren mendiller, 20. yüzyılda açılmış ilk dünya fuarı olan 1900 Paris Fuarı açılışına özel mendil, Kraliçe Victoria’nın Birleşik Krallık tahtına çıkışının altmışıncı yıldönümü vesilesiyle 1897’de basılmış mendil, Mısır Hıdivi İsmail Paşa ve dört oğlunun portrelerinin olduğu hatıra mendil, Meiji dönemi Japon İmparatorluğuna ait bayraklar ve savaş gemilerinin olduğu Japonların deniz gücünü gösteren mendil başta olmak üzere sergide yer alan eserler hem tasarımları hem de anlattıkları hikâyelerle dikkat çekiyor. 

Sergide Meclis-i Mebûsan’ın açılışı hatırasına basılmış olan mendillerden ilkinin odak noktasında birbirine çatılmış iki Türk bayrağı, bayrakların ortasında da Sultan II. Abdülhamid’in tuğrası görülüyor. Bayrakların altında “Yâdigâr-ı Meclis-i Mebûsan, fi 4 Kânûn-i Evvel sene 1324 (1908)” kaydı okunuyor. Mendilin dört köşesinde “Hürriyet”, “Müsâvat”, “Uhuvvet”, ve “Adalet” kelimeleri göze çarpıyor. 

 

1. Meşrutiyet’in birinci yıldönümünde basılmış bir başka hatıra mendil sergide karşımıza çıkıyor. Ortasında ay yıldız yer alan mendilde, hilalin içinde “Kânûn-ı Esâsî”, yıldızın içinde “10 Temmuz Hatıra-i Mübeccelesi 1325 (1909)” yazıyor. Mendilin sağ üst köşesinde “Yaşasın Millet”, sol üst köşesinde “Yaşasın Askerler”, sol alt köşesinde “Yaşasın Hürriyet”, sağ alt köşesindeyse “Yaşasın Vatan” ibareleri görülüyor. 

1897 Türk-Yunan Harbi’nde yaralanan ve şehit düşenlerin çocuklarına yardım toplama amacıyla düzenlenen “Evlâd-ı Şühedâ ve Malûlîn-i Guzât-ı Asâkir-i Şâhâne İâne Sergisi’ne mahsus üretilen hatıra mendil ise sergideki en özel mendil. İâne Sergisi’ne nakdi bağış ve satın alımlarla katkıda bulunanlara teşekkür amacıyla üretilmiş bu ipek mendildeki çizimlerde Yıldız Sarayı’nın başressamı Fausto Zonaro imzası bulunuyor.

Sultan II. Abdülhamid devrinin en önemli alt yapı projelerinden kutsal topraklara ulaşımı kolaylaştırmak amacıyla hayata geçirilen Hicaz Demiryolu’nun inşasına dair hatıra mendil de İftihâr ve Yâdigâr Sergisi’nde. Bahriye Nezareti tarafından Hicaz Demiryolu anısına bastırılan ve hem çalışmaların durumunu kamuoyuyla paylaşmayı hem de hattın inşasına bağışta bulunanları taltif etmeyi amaçlayan mendilin üst kısmında Arma-i Osmanî, merkezinde de Müzeyrib civarındaki köprüde çalışmalarını sürdüren işçilerin fotoğrafı, köprüyle ilgili bazı bilgiler içeren kısa bir metne yer verilmiş. 

Mendiller birer hatıra ve propaganda objesi olmanın ötesinde askeri eğitim aracı olarak da kullanılmış. Sergide yer alan 1875 yılına ait İngiltere’de üretilmiş bir mendilin üzerinde tüfek aksamı ve tüfeğin nasıl sökülüp takılacağı okuma yazma bilmeyen askerler için bir dizi sahne halinde anlatılıyor.

Sergiyle birlikte Türkçe ve İngilizce olarak basılan katalog da raflarda yerini aldı. Mehmet Bezdan ile Saro Dadyan’ın yayına hazırladığı Ömer Koç’un Önsöz’ü ve Oğuz Aydemir’in takdim yazısını içeren katalog, koleksiyondaki mendillerin tarihî bağlamını, üretim amaçlarını ve kompozisyonlarındaki detayları tarihi bir perspektif içinde ele alınıyor. 

19.yüzyılın ortalarından 20. yüzyıla hatıra mendiller eşliğinde renkli bir yolculuğa davet eden İftihâr ve Yâdigâr Sergisi 30 Haziran’a kadar Sadberk Hanım Müzesi’nde görülebilir.