Kurmacadan gerçeğe: Atillâ Dorsay ile sinema üzerine

SİNEMA

Sinema duayeni Atilla Dorsay: “İyi bir film, ister uyarlama ister özgün olsun, sinemanın olanaklarını kullanarak anlatmak istediğini en etkili biçimde anlatabilendir.” (spot)

Sinema duayeni Atilla Dorsay ile sinemanın gücü ve hakikatle kurduğu ilişki hakkında söyleştik. Dorsay, kurmacanın gerçeklikle buluştuğu noktaları ve türlerin sinemayı nasıl şekillendirdiğini Litros Sanat için anlattı.

Bugün sinemayı hâlâ güçlü bir sanat dalı olarak konuşabiliyor olmamızı sizce mümkün kılan temel unsurlar nelerdir?

Ben sinema için hâlâ gönül rahatlığıyla “yedinci sanat” diyebiliyorum. Sinema, kendisinden önce var olan bütün sanatların bir araya gelerek yeniden şekillendiği tek sanat dalıdır. Edebiyatın anlatı gücünü, tiyatronun dramatik yapısını, resmin kadraj ve kompozisyon bilgisini, müziğin ritmini ve duygusal yönlendirme kapasitesini, mimarinin mekân duygusunu alır ve bunları kendi dili içinde ustaca harmanlar. Bu yüzden sinemanın gücü çok katmanlı bir sanatlar bileşimi olmasında yatar.

Diğer sanatların kökeni tarih boyunca tartışmalı olmuş, mağara duvarlarındaki çizimlerin resim mi yoksa yazı mı olduğu, heykelin mi yoksa anlatının mı önce geldiği gibi konular hâlâ kesinlik kazanamamıştır. Oysa sinema için böyle bir belirsizlik söz konusu değildir; doğduğu tarih, teknik evrimi ve gelişim süreci net biçimde izlenebilir. Sessiz sinemadan sesliye, siyah-beyazdan renklilere, analogdan dijitale geçiş adım adım takip edilebilir.

Üstelik sinema, doğduğu andan itibaren yalnızca estetik bir ifade biçimi değil aynı zamanda kitlelerle doğrudan iletişim kurabilen bir anlatı sanatı olmuştur. Bu çok katmanlı ve erişilebilir yapısı, sinemayı hem sanatsal hem toplumsal açıdan güçlü kılmakta ve bence bugün hâlâ bu ağırlığını korumaktadır.

Hakikati yeniden kurmak

Sizce sinema, diğer sanat dallarına kıyasla gerçeklik duygusunu daha güçlü kurabilen bir alan mı; bu bağlamda sinemanın “hakikat” ile kurduğu ilişkiyi nasıl yorumluyorsunuz?

Sinemanın en büyüleyici yanlarından biri, gerçeklik hissini izleyiciye son derece güçlü bir şekilde hissettirebilmesidir. Elbette sinema da bir kurmacadır; kamera açısı seçilir, ışık düzenlenir, kurgu yapılır. Ama bütün bu yapay süreçlerin sonunda ortaya çıkan deneyim, çoğu zaman seyirci için gerçekliğe çok yakın bir his yaratır. Bir roman okurken hayal gücünüz devreye girer, bir tabloya bakarken kendi yorumunuzu katarsınız ama film izlerken çoğu zaman “tanık” olursunuz. Bu tanıklık hissi, sinemayı diğer sanat dallarından ayıran en özgün özelliklerden biridir.

Sinemanın hakikatle ilişkisi burada ilginçleşir. Sinema yalnızca gerçekliği yansıtmaz onu yeniden kurar. Bazen tarihsel bir olayı anlatır, bazen hiç yaşanmamış bir hikâyeyi gerçekmiş gibi hissettirir. İyi bir film izlerken karakterlerin kurmaca olduğunu bilirsiniz ama yine de onların acısına üzülür, sevincine sevinirsiniz. Bu paradoks sinemanın büyüsüdür. Gerçek olmayan bir aracın üzerinden gerçek duygular yaşatabilir. Sinema, hakikati birebir kopyalamaz, onun duygusal ve deneyimsel özünü üretir. Film, tarihsel ve kültürel bağlamları aktarırken aynı zamanda empati ve duygu yaratma kapasitesiyle de benzersizdir. Bence sinemanın sanatsal gücü, gerçekliği yeniden yaratabilme ve izleyicide hakikati deneyimletme yetisindedir.

Edebiyat eserlerinden yapılan uyarlamalar sinema tarihi boyunca hep tartışma yaratmıştır; siz bu tartışmayı nasıl değerlendiriyor, edebiyat ile sinema arasındaki bu yaratıcı ilişkiye hangi noktadan bakıyorsunuz?

Uyarlamalara her zaman büyük bir saygıyla yaklaşırım. Çünkü çok sevilen bir edebiyat eserini sinemaya uyarlamak son derece riskli bir iştir. Okurun zihninde zaten kurulmuş bir dünya vardır ve siz o dünyayı başka bir dile çeviriyorsunuz. Bu ister istemez karşılaştırma ve hayal kırıklığı ihtimalini doğurur. Okur “Ben böyle hayal etmemiştim,” diyebilir.

Özgün senaryo ise başka bir meydan okumadır. Sıfırdan bir evren kurmak, karakterleri yaratmak, dramatik ritmi baştan inşa etmek gerekir. Ama uyarlama kolaydır, özgün senaryo zordur gibi basit bir ayrım doğru değildir. İkisi de son derece zor, yoğun emek isteyen süreçlerdir. Ben her iki biçimi de severim. Sonuçta iyi film, ister uyarlama ister özgün olsun, sinemanın olanaklarını kullanarak anlatmak istediğini en etkili biçimde anlatabilen filmdir.

Western’den kara filme, melodramdan korkuya uzanan köklü gelenek içinde, tür sinemasını sinema tarihinin gelişimi ve seyirciyle kurduğu ilişki açısından nasıl konumlandırıyorsunuz?

Tür sineması bence sinemanın temel direklerinden biridir ve sinema tarihini anlamak için türlerin evrimine bakmak çoğu zaman tek tek filmlere bakmaktan daha açıklayıcıdır. Western’ler, kara filmler, melodramlar, korku filmleri… Her biri yalnızca belirli anlatı kalıpları sunmakla kalmaz, sinemanın dilini, ritmini ve seyirciyle kurduğu ilişkiyi de biçimlendirir. Bugün klasik anlatım yapısının büyük bölümü bu türler içinde olgunlaşmıştır.

Ben türler arasında hiyerarşi kurmam. Western’i, kara filmleri, melodramları, korkuyu ayrı ayrı severim; Frankenstein uyarlamaları hâlâ ilgimi çeker. Önemli olan türün adı değil, o tür içinde yaratılan sahicilik, atmosfer ve etkileyiciliktir. Türler sinemaya süreklilik ve gelenek kazandırır, sinemanın hafızasını oluşturur.

Dijital dönüşüm ve sinema deneyimi

Dijital platformların yükselişi ve seyir alışkanlıklarının hızla dönüşmesi sizce sinemanın geleceğini nasıl şekillendiriyor; bu değişimin sinema kültürü, izleyici deneyimi ve üretim biçimleri üzerindeki etkilerini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bugün sinema üzerine yapılan tartışmaların çoğu artık türlere dair değil izleme biçimlerinden kaynaklanıyor. İnsanlar evlerinde, istedikleri anda yüzlerce filme ulaşabiliyor, bu durum salonları elbette zor durumda bırakıyor. Ama ben sinemanın yok olacağına inanmıyorum. Karanlık bir salonda perdeye bakmanın sunduğu deneyim, evde ekrana bakmaktan çok farklıdır ve bu deneyimi arayan seyirciler her zaman olacaktır.

Dijital platformlar, sinema üretim biçimlerini ve dağıtım yöntemlerini değiştirse de bu bir dönüşümdür. Sinema ölmez yalnızca biçimini değiştirir. Salonlarda yaşanan deneyim, teknik gelişmeler ve yeni anlatım yolları bir araya geldiğinde sinema hem kültürel hafızadaki yerini korur hem de izleyiciye farklı, zengin deneyimler sunmaya devam eder.

Hayatın içine işleyen filmler

Sinema yolculuğunuz boyunca sizi derinden etkileyen ve yaşamınızda iz bırakmış filmler hangileri oldu?

Benim için özel filmlerden biri Casablanca’dır. Savaşın ortasında bir aşkı anlatırken aşkın önündeki en büyük engelin savaş olduğunu olağanüstü bir incelikle gösterir. İçindeki fedakârlık, hüzün ve asaleti filmi zamanın ötesine taşır. Bu yüzden her zaman özel bir yerde durur benim için.

Rüzgâr Gibi Geçti de aynı şekilde unutulmaz filmlerimden. Sinema tarihinin ilk büyük, görkemli renkli yapımlarından biri olarak epik anlatısı, karakter derinliği ve kurduğu dünya ile beni derinden etkilemiştir. Bugün klasik olarak değerlendirilse de tarihsel önemi tartışılmaz.

Daha kişisel bir filmim de var; Çay ve Sempati. Çok bilinen bir yapım olmasa da yaşamıma öyle bir şekilde işlemiştir ki, bir yerde çay söylediğimde farkında olmadan garsona “Oğlum, biraz da sempati olsun,” derim. Sinemanın insanın diline, reflekslerine ve alışkanlıklarına bu denli yerleşebilmesi, onun gerçek gücünü gösterir.